Giriş Bir ayədə "Sevdiyiniz şeylərdən (haqq yolunda) sərf etməyincə savaba çatmarsınız. Şübhəsiz ki, Allah (Onun yolunda) xərclədiyiniz hər bir şeyi biləndir! (Al-İmran Surəsi, 92) hökmüylə əhəmiyyətli bir həqiqət bildirmişdir. İnsanları həqiqi mənada yaxşılığa çatdıracaq olan ən fundamental əxlaq xüsusiyyətlərindən biri "fədakarlıq"dır. Fədakarlıq; insanın sahib olduğu, sevdiyi, dəyər verdiyi şeylərdən heç düşünmədən və sevə sevə fəda edə bilməsidir. İnandığı dəyərlər ya da sevdiyi insanlar uğruna lazım olduğunda hər cür çətinlik və çətinliyi gözə ala bilməsi, bu mövzuda əlindən gələnin ən çoxunu edə biləcək şövq, əzm və iradəni özündə tapa bilməsidir. Öz mənfəətləriylə, inandığı dəyərlər ya da sevdiyi insanların mənfəətləri arasında seçki etməsi lazım olduğunda öz mənfəətlərindən imtina edə bilməsi, bu uğurda maddi mənəvi hər cür fədakarlıqda ola bilməsidir. Ancaq insan nəfsi eqoizm, eqoistlik kimi müxtəlif pis əxlaq xüsusiyyətlərinə uyğun bir qurluşda yaradılmışdır. Nəfsini öyrətmədiyi təqdirdə, bu eqoistcə duyğular adamın bütün əxlaqına hakim olar. Belə bir adam isə ümumiyyətlə hər kəsdən çox hətta çox vaxt yalnız özünü düşünər. Özü üçün daim hər şeyin ən yaxşısını, ən gözəlini, ən mükəmməlini istər. Allah Quranda insanın nəfsində var olan bu ehtiras dərəcəsindəki eqoizm duyğusuna belə diqqət çəkmişdir: Həqiqətən, insan (sərvətə) çox həris (tamahkar və kəmhövsələ) yaradılmışdır! Ona bir pislik üz verdikdə fəryad qoparar. Ona bir xeyir nəsib olduqda isə xəsis olar. (Məraic Surəsi, 19-21) Nəfsin bu zəifliyindən xilas olmaq, imanı qavramaq və Quran əxlaqını yaşamaqla mümükün olar. Quranda bildirilən həqiqətləri və Allahın əmr etdiyi əxlaq anlayışını qavrayan bir kimsə, həyatının hər anında fədakarlıq göstərə biləcək bir əxlaqa çata bilər. Çünki Allah, "Allahdan (Allahın əzabından) bacardığınız qədər qorxun. (Sizə verilə öyüd-nəsihətə) qulaq asın; (Allaha və Peyğəmbərinə) itaət edin və (mal-dövlətinizdən Allah yolunda) xərcləyin. Bu sizin özünüz üçün xeyirli olar. (Allah tərəfindən) nəfsinin xəsisliyindən (tamahından) qorunub saxlanılan kimsələr – məhz onlar nicat tapıb səadətə qovuşanlardır!" (Təğabun Surəsi, 16) ayəsiylə dünyada və axirətdə insanları qurtuluşa yönəldəcək olan rəftarların, nəfslərinin bu pis xüsusiyyətlərindən çəkinmək olduğunu bildirmişdir. (Ey müsəlmanlar!) İçərinizdə (insanları) yaxşılığa çağıran, xeyirli işlər görməyi əmr edən və pis əməlləri qadağan edən bir camaat olsun! Bunlar (bu camaat), həqiqətən nicat tapmış şəxslərdir. (Al-İmran Surəsi, 104) Allah, insanın nəfsini pisliklərdən çəkindirə bilməsi və Allahın bəyəndiyi əxlaqa çata bilməsi üçün vicdanı yaratmışdır. Vicdanın səsi, insana hər cür pislikdən çəkinmənin və yaxşılığa çatmanın yollarını göstərər. İman edən bir insanın ürəyindəki dərin Allah sevgisi və güclü Allah qorxusu, onu nəfsinin pisliklərinə məğlub olmaqdan saxlayar. Belə bir insan, dünya həyatında əsl mövcudluq məqsədinin Allahın razılığını qazanmaq olduğunu bilərək, həyatının hər anında Rəbbimizin məmnun olacağı davranışlarda olmağa çalışar. Dünya həyatının çox qısa sürəcəyini, insanın əsl olaraq sonsuz axirət həyatı üçün səy göstərməsi lazım olduğunu bilər. Burada əldə edilən bütün mənfəətlərin gəlib keçici olduğunu, ardından isə Allahın dincliyinə çatıb hesab verəcəyini unutmaz. Dünya həyatında Allahın razılığı, rəhməti və cənnəti yerinə, nəfsini və mənfəətlərini qorumağı hədəfləyən insanların isə axirətdə sonsuz bir əzabla qarşılaşa biləcəklərinin şüurundadır. Əksinə isə, göstərdiyi fədakarca əxlaqa qarşılıq, Allah özünü dünyada yaxşılıq və gözəlliklə mükafatlandıracaq. Allah, gözəl davranışlarda olanları Quranda belə müjdələməkdədir: Yaxşı işlər görənləri Cənnət və daha artıq mükafat (Allah rizası) gözləyir. Onların üzünə nə bir toz (ləkə), nə də bir zillət qonar. Onlar cənnətlikdirlər və orada əbədi qalacaqlar! (Yunus Surəsi, 26) Nəhayət, Allah onlara həm dünya nemətlərini, həm də ən gözəl axirət nemətini (Cənnəti) verdi. Allah yaxşı iş görənləri sevər! (Al-İmran Surəsi,148) Allahın izni olmayınca heç kəsə ölüm yoxdur. O, (lövhi-məhfuzda) vaxtı müəyyən edilmiş bir yazıdır. (Cihadda) dünya mənfəəti istəyən şəxsə dünya mənfəətindən, axirət savabı istəyən şəxsə isə axirət savabından verəcək. Şükür edənləri də, əlbəttə, mükafatlandıracağıq! (Al-İmran Surəsi, 145) Lakin fədakarlıq deyilincə ağla, yalnız insanın maddi mənada sahib olduqlarının bir qismini ya da ehtiyacından çoxunu başqalarına verməsi gəlməməlidir. Fədakarlıq möminin həyatının bütününə hakim olan və inancının gücündən qaynaqlanan bir həyat şəklidir. Bu fədakarlıq ruhu, adamın ətrafındakı hər mövzuya qarşı vicdanı bir həssaslıq içərisində olmasını tələb edir. Fədakarlıq, insanın qarşılaşdığı ictimai problemlərdən, dünyanın dörd bir tərəfində zülm və əziyyət görən, aclıq çəkən, ehtiyac içərisindəki insanlara qədər ola biləcək hər mövzuda özünü məsul hiss etməsi və bütün bunlara həll gətirməyi hədəfləməsidir. "Necə olsa bu mövzulara həll gətirə biləcək imkan və güc sahibi bir çox insan var; onlar düşünsünlər, onlar maraqlansınlar" demədən, ağlını və vicdanını ola biləcək ən yüksək səviyyədə istifadə etməsidir. Allahın "Barı, sizdən əvvəlki nəsillərin ağıl və fəzilət (hünər) sahibləri yer üzündə fitnə-fəsad törətməyi qadağan edəydilər! Onların xilas etdiyimiz az bir qismi istisnadır. (Onlar keçmiş peyğəmbərlərin əshabələridir ki, insanlara yaxşı işlər görməyi əmr edər, pis işləri yasaq edərdilər.) Zalımlar isə onlara verilmiş nemətə (dünyanın ləzzətinə) uydular və günahkar oldular." (Hud Surəsi, 116) ayəsiylə bildirdiyi "fəzilət sahibi kəslər"dən olmanın iman edən, vicdanının səsini dinləyən, Allahdan qorxan hər Müsəlmanın üzərində bir öhdəçilik olduğunu bilərək hərəkət etməsidir. Bu kitabda fədakarlıq anlayışını, bütün bu istiqamətləriylə ələ alaraq, fədakarlığın möminlərin həyatlarının hər anına hakim olması lazım olan ən əhəmiyyətli əxlaq xüsusiyyətlərindən biri olduğunu, Allahın razılığını qazana bilmək üçün Quranda bildirilən bu əxlaq anlayışının tam olaraq yaşanması lazım olduğunu izah edəcəyik. Müsəlmanların çox güclü bir fədakarlıq anlayışı içərisində xeyrlərdə yarışmalarının və bu xüsusiyyətləriylə bir-birlərinə nümunə olmalarının həm dünyada həm də axirətdə çox böyük xeyrlərə vəsilə ola biləcəyi açıqdır. Dünya həyatının keçici mənfəətlərini Allahın razılığına seçərək fədakarlıqdan qaçınanlar isə, tez ya da gec, dünyada və axirətdə böyük bir itkiyə uğrayacaqlar. Biz də bu kitabda bu mövzunun əhəmiyyətini xatırladacaq və vicdan sahibi bütün Müsəlmanları Rəbbimizin "De: "Mənim namazım da, ibadətim də, həyatım və ölümüm də aləmlərin Rəbbi Allah üçündür!" (Ənam Surəsi, 162) ayəsiylə bildirdiyi kimi fədakarca bir həyat sürməyə dəvət edəcəyik.

I. Hissə: Quran Əxlaqında Fədakarlığın Əhəmiyyəti (1/3) Bir kimsənin imanının, Allaha olan bağlılığının, sevgisinin və qorxusunun dərəcəsini ancaq Allah belə bilər. Quranda bu həqiqət "Bilin ki, (kafirlər və münafiqlər) Allahdan gizlənmək (küfrlərini, ikiüzlülüklərini Peyğəmbərdən və möminlərdən gizlətmək) məqsədilə ikiqat olarlar (sinələrini bükərlər). Xəbərdar olun ki, onlar libaslarına büründükdə belə, Allah onların gizli saxladıqları və aşkar etdikləri hər şeyi (bütün gizli və aşkar əməllərini) bilir. Allah ürəklərdə olanları biləndir." (Hud Surəsi, 5) ayəsiylə bildirmişdir. İnsanlar isə bir adamın imanı və Allah qorxusu haqqında ancaq xaricdən gördükləri bəzi əlamətlərə görə bir qənaətə çata bilərlər. Bu əlamətlərin nələr olduğunu da Allah Quran ayələriylə bildirmişdir. Quranda bildirilən ibadətləri əskiksiz olaraq yerinə yetirmək, Allahın çəkilməsini bildirdiyi rəftarlardan çəkinib, Onun razı olacağı əxlaqı, gücünün çatdığının ən çoxuyla yaşamağa çalışmaq, adamın ixlasının və təqvasının əhəmiyyətli göstəricilərindəndir. Allah Quranın bir çox ayəsində, iman etdikləri söylədikləri halda ürəklərində həqiqi imanı yaşamayan səmimiyyətsiz insanlar haqqında məlumat vermişdir. Bu kəslər, müəyyən mövzularda möminlərin rəftarlarına bənzər davranışlarda ola bilərlər. Quranda ifadə edilən bəzi ibadətləri edə bilər, Allahın çəkinilməsini bildirdiyi mövzuların bəzilərinə diqqət yetirərək möminlərə bənzər bir həyat tərzi sürə bilərlər. Ancaq bir də bəzi mömin xüsusiyyətləri vardır ki, bunlar bir insanın həqiqətən səmimi olaraq iman edib etmədiyini ortaya qoyar və bunların təqlidi olaraq yaşanması o qədər də mümkün deyil. Qəti bir dözümlə və heç bir şərt qoşmadan yaşanılan fədakarlıq bu əxlaq xüsusiyyətlərindən biridir. Bir çox mövzuda möminləri təqlid edəbilən, ancaq səmimi imanı gərəyi kimi yaşamayan bu insanlar, yalnız Allahın razılığını, sevgisini və axirəti hədəfləyərək fədakarlıqda olmaları lazım olduğunda buna güc çatdıra bilməzlər. Bəzən insanlara nümayiş edə bilmək, bəzən həqiqi əxlaq anlayışlarını gizləyə bilmək bəzən də müxtəlif mənfəətlər əldə edə bilmək üçün fədakarlıq görnüşündə müxtəlif cəhdlərdə ola bilərlər. Ancaq qarşılığında heç bir mənfəət əldə edə bilməyəcəklərindən əmin olduqlarında bu mövzudakı istəksizlikləri ciddi şəkildə diqqət çəkər. Xüsusilə də öz bucaqlarından bir mənfəət itkisi söz mövzusu olduğunda, maddi ya da mənəvi baxımdan bir zərərə çatacaqlarını düşündüklərində, yalnız imanın qazandıra bildiyi bu gücü özlərində tapa bilməməkdə və beləcə səmimiyyətsizlikləri ortaya çıxmaqdadır. İman edənlər üçün isə, Allah üçün fədakarlıq göstərə biləcəkləri bir vəziyyətlə qarşılaşmaq, imanlarını və səmimiyyətlərini göstərə biləcəkləri çox qiymətli fürsətlərdir. Onlar, insanın nəfsiylə zidd düşən, çətinlik ya da çətinliyə girməsini, səbir göstərməsini, səy göstərib mənfəətlərindən güzəşt verməsini tələb edən mühitlərin, Allahın xüsusi olaraq yaratdığı hikmətli hadisələr olduğunu bilərlər. Dünya həyatının Allahın məmnuniyyətini qazana bilmələri üçün yaradılmış qısa və keçici bir imtahan mühiti olduğunun şüuruyla hərəkət edər, bu səbəblə əsl olaraq Allahın razılığını və axirət qazancını istəyərlər. Allah Quranda dünya həyatı ilə əlaqədar həqiqəti belə bildirməkdədir: Bu dünya həyatı oyun-oyuncaqdan, əyləncədən başqa bir şey deyildir. Axirət yurdu isə, şübhəsiz ki, əbədi həyatdır. Kaş biləydilər! (Əgər bilsəydilər, axirəti dünyaya dəyişməzdilər). (Ənkəbut Surəsi, 64) Allah istədiyi bəndənin ruzisi bol da edər, azaldar da. (Məkkəlilər) dünya həyatı (bol ruzi) ilə sevindilər. Halbuki dünya həyatı (neməti) axirət həyatı (neməti) ilə müqayisədə çox cüzi (əhəmiyyətsiz) bir şeydir (dünya neməti müvəqqəti, axirət neməti isə əbədidir). (Rad Surəsi, 26) Sizə verilən hər hansı bir şey fani dünya malıdır. Allah yanında olan (axirət mükafatları) isə daha yaxşı və daha baqidir. O kəslər üçün ki, iman gətirib öz Rəbbinə təvəkkül edərlər; (Şura Surəsi, 36) Allah dünya həyatında insanları müxtəlif hadisələrlə sınamaqdadır. Beləcə Allahın razılığnı, rəhmətini və cənnətini üstün tutanlarla nəfislərinə yenilənlər ortaya çıxmaqdadır. Bunu üçün "Hər nəfs ölümü dadıcıdır. Biz sizi, şərlə də, xeyrlə də sınayırıq və siz Bizə çevriləcəksiniz." (Ənbiya Surəsi, 35) ayəsiylə bildirdiyi kimi, Allah insanı bəzən müxtəlif nemətlərlə, bəzən də müxtəlif çətinliklərlə sınamaqdadır. Allah Quranda dünya həyatının yaradılış məqsədini bu şəkildə xəbər verməkdədir: Ərşi su üzərində ikən hansınızın daha gözəl əməl (itaət) sahibi olacağını sınayıb bilmək üçün göyləri və yeri altı gündə yaradan Odur. (Ya Peyğəmbərim!) Əgər desən ki: "Siz öləndən sonra, həqiqətən, dirildiləcəksiniz!", kafir olanlar: "Bu, açıq-aşkar sehrdən (yalandan) başqa bir şey deyildir!" – deyə cavab verərlər. (Hud Surəsi, 7) Hansınızın əməlcə daha gözəl olduğunu sınamaq (bəlli etmək) üçün ölümü və həyatı yaradan Odur. O, yenilməz qüvvət sahibidir, (çox) bağışlayandır. (Mülk Surəsi, 2) Allahın yaratdığı bu imtahan mühitində məqbul olan, insanın gücünün çatdığı ən son nöqtəyə qədər səmimiyyətlə səy göstərməsi və Allahın razı olacağı əxlaqı yaşaya bilmək üçün hər cür fədakarlığı gözə almalıdır. Quranda əsl böyük fəzlin (lütf, fədakarlıq) "xeyrlərdə yarışıb önə keçmək" olduğu belə bildirilmişdir: Sonra Kitabı bəndələrimizdən seçdiklərimizə (Muhəmməd ümmətinə) miras verdik. Onlardan kimisi özünə zülm edər (pis əməlləri yaxşı əməllərdən çox olar), kimisi mötədil (pis əməlləri ilə yaxşı əməlləri bərabər) olar, kimisi də Allahın izni ilə yaxşı işlərdə (başqalarını ötüb) irəli keçər (yaxşı əməlləri pis əməllərindən çox olar). Bu (Kitaba varis olmaq) böyük lütfdür! (Fatır Surəsi, 32) (Ya Rəsulum!) Biz (Quranı) sənə haqq olaraq, özündən əvvəlki kitabı (bütün ilahi kitabları) təsdiq edən və onu qoruyan (və ya onların doğruluğuna şahid) olaraq endirdik. Sən onların arasında Allahın nazil etdiyi (Quran) ilə hökm et. Sənə gələn haqdan ayrılıb onların nəfslərinin istədiyinə uyma. Sizin hər biriniz üçün bir şəriət və bir yol təyin etdik. Əgər Allah istədiyi, sizi (eyni şəriətə tabe) vahid bir ümmət edərdi. Lakin bu (müxtəliflik) Allahın verdikləri ilə sizi imtahan etməsi üçündür. Elə isə yaxşı işlər görməkdə bir-birinizi ötməyə çalışın (bir-birinizlə yarışın). Hamınızın axır dönüşü Allahadır. (Allah) aranızda ixtilaf doğuran məsələlər barəsində sizə xəbər verəcəkdir! (Maidə Surəsi, 48) Allahın razılığını qazana bilmək üçün xeyrlərdə yarışan bir insan, imtahan verərək qarşısına çıxan bütün hadisələrdə böyük bir şövq, iradə və fədakarlıq ruhu içərisində hərəkət edər. Bu səmimi və ixlaslı rəftar, iman edən adamın, bərabərində daha bir çox gözəl əxlaq xüsusiyyəti qazanmasını təmin edər. Fədakar olan bir insan eyni zamanda təvəkküllü, təslimiyyətli, cəsarətli, səbirli, mərhəmətli, köməksevər, xoşgörülü, incə düşüncəli və şükr edici bir əxlaqa sahib olar. Bu adam, dünya həyatından ya da nəfsinin istəklərindən yana bir ehtiras və ehtiras içərisində olmadığını, yalnız Allahın razılığını, rəhmətini və cənnətini hədəflədiyini açıqca ortaya qoymuşdur. Allaha dərin bir sevgi və hörmət dolu bir qorxu ilə bağlı olduğunu, bu sevgisindən ötəri öz mənfəətlərindən heç düşünmədən imtina edə bildiyini göstərmişdir. Böyük İslam alimlərindən İmam Qazali, Allahın razılığı, sevgisi və sonsuz cənnəti yanında dünya həyatının nə qədər dəyərsiz qaldığını və Allahın razılığını seçən bir adamın nə qədər böyük mükafatlara layiq görüləcəyini belə bir örnəklə izah etmişdir: Bir kimsənin çox qiymətli bir ləl-cəvahiratı olduğunu düşünək. Bunu yüklü bir əvəz qarşılığında satması mümkün ikən aparıb bir neçə qəpiyə satsa; bu davranış o adam üçün böyük bir zərər və böyük bir aldanma olmazmı? Eyni zamanda bu davranış əməyinin aşağılığına, görüşünün zəifliyinə və ağlının qıt olduğuna dəlalət etməzmi? Bir qulun aləmlərin Rəbbindən alacağı razılıq, mükafat, tərif və savab ilə kifayətlənməyərək bunun yanında insanlardan əldə edəcəyi tərif və dünyalıqlar, milyonlarla hətta dünya və içindəkilərdən daha çoxuna nisbətlə bir qəpik qədər belə dəyər ifadə etməz. O halda, bu dəyərsiz dünyalıqlar qarşılığında Allah Təalanın Uca və qiymətli nemətlərini itirmək açıq-aşikar bir aldanış deyilmi? Əgər bu dəyərsiz dünyalıqlar sənə mütləq lazımlı isə, sən yenə də axirətə yönəl; görəcəksən ki dünya da arxasından gələcəkdir. Sən yalnız Rəbbinin razılığını tələb et, o da iki dünyanın da sahibi olan Uca Şəxsdir. Rəsulullah (s.ə.s.) də belə buyurur. "Şübhəsiz ki Allah Təala axirətə aid bir əməl qarşılığında dünyalıq verər; lakin dünyalıq bir əməl qarşılığında axirəti verməz!" (Suyuti, Münavi) Elə isə əməlləri xalis niyyətlə sırf Allah rızası üçün edən və əməyini axirəti qazanamaq üçün sərf edən kimsə həm dünyasını və həm də axirətini xoş etmiş olar. Əgər dünyaya yönəlsə axirətini itirdiyi kimi, bəlkə də arzu etdiyi dünyalıqlara da nail ola bilməz. Nail olsa belə dünyalıqlar əlində baqi qalmaz. Sonunda həm dünyada həm də axirətdə hüsrana çatanlardan olar. 1 Möminlər Allahın Razılğını Qazanmağı Hər Şeyin Üzərində Tutarlar Quran əxlaqını yaşamayan kəslər, nəfslərini sahiblənmələri və qoruyub gözləmələri lazım olan bir varlıq olaraq görərlər. Var gücləriylə onu dəstəkləməyə, onun istəklərini yerinə yetirməyə və müdafiəçiliyini etməyə səylərlər. Bütün həyatlarını; ideallarını, dostluqlarını, dünyagörüşlərini nəfslərinin tələbləri istiqamətində istiqamətləndirərlər. Nəfslərini, sanki itaət edib tabe olmaqla, nə istəsə yerinə yetirməklə öhdəçilikli olduqları bir güc kimi görərlər. Ona uyğun gəldikləri təqdirdə xoşbəxt ola biləcəklərinə inanarlar. Halbuki bu düşüncələr çox səhv bir inanca dayanmaqdadır. Allah Quranda nəfsin həqiqi mövqeyini və insanları necə bir sona doğru gedecəyini bildirmişdir."Mən özümü təmizə çıxartmıram. Rəbbimin rəhm etdiyi kimsə istisna olmaqla, nəfs (insana) pis işlər görməyi (şəhvətə uymağı) əmr edər. Həqiqətən, Rəbbim bağışlayandır, rəhm edəndir!" (Yusif Surəsi, 53) ayəsiylə bildirdiyi kimi, nəfs Allahın diləməsi xaricində insanı daim pisliyə sövq edər. Bu səbəblə insan ona uyğun gələrək deyil, tam tərsinə ancaq ondan çəkinərək xöşbəxtliyə və hüzura qovuşa bilər. İnsanın nəfsini sahiblənib, sanki bir kölə kimi onun istəklərinə boyun əymək yerinə, nəfsini öz buyruğu altına alması və onu istədiyi kimi istiqamətləndirməsi lazımdır. Nəfs bir çox pisliklə birlikdə yaradılmışdır, əsl olan vicdanın səsini dinləyib yaxşılıqdan yana hərəkət etməkdir. Əksində isə adama Allahın razı olmayacağı bir əxlaqı mənimsədəcək, dünyada və axirətdə onu böyük bir hüsrana aparacaq. Nəfsini öyrədə bilməsi üçün isə, Allah insanın vicdanına hər cür pislikdən çəkinmənin və yaxşılığı yaşamanın yollarını ilham etmişdir. Quranda insanın qurtuluş yolu belə xəbər verilməkdədir: And olsun nəfsə və onu yaradana (ona biçim verənə); Sonra da ona günahlarını və pis əməllərdən çəkinməsini (xeyir və şəri) öyrədənə ki, Nəfsini (günahlardan) təmizləyən mütləq nicat tapacaqdır! Onu (günaha) batıran isə, əlbəttə, ziyana uğrayacaqdır. (Şəms Surəsi, 7-10) İman edənlər Quranı özlərinə rəhbər etdikləri üçün bu əhəmiyyətli həqiqətin fərqindədirlər. Bu səbəblə daim vicdanlarının səsinə uyğunlaşdırar. Dərin iman sahibi olmayan insanlar isə, bu həqiqəti bilmələrinə baxmayaraq bəzən nəfislərinin istəklərinə məğlub düşə bilərlər. Bunun nəticəsində dünya həyatına bağlı bəzi mövzular onlar üçün Allahın razılığını qazanmaqdan daha əhəmiyyətli bir hala gələr. Yaxşı bir iş sahibi olmaq, yaxşı bir evlilik edə bilmək, yaxşı bir yoldaş ətrafı əldə edib etibar qazana bilmək, zəngin olub lüks bir həyat yaşamaq, dünya həyatının bütün nemətlərindən ola bildiyincə faydalana bilmək kimi mövzular bu insanların həyatda əsl məqsədləri ola bilər. Burada səhv olan, söz mövzusu insanların bu mövzuları Allahın razılığını qazanmaqdan daha əhəmiyyətli görmələri, bütün bunları Allahın məmnuniyyətinə seçmələridir. Yoxsa əlbəttə ki bütün bu sayılanlar insanların dünya həyatında qanuni olaraq sahib ola biləcəkləri şeylərdir. O müttəqilər ki, bolluqda da, qıtlıqda da (mallarını yoxsullara) xərcləyər, qəzəblərini udar, insanların günahlarından keçərlər. Allah yaxşılıq edənləri sevər. (Al-İmran Surəsi, 134) Bu dünyagörüşünə sahib olan insanlar ümumiyyətlə Allaha, axirətə və hesab gününə iman etməzlər. Yalnız dünya həyatından istifadə edərək nəfslərini məmnun edə bilmək üçün yaşayarlar. Kimi insanlar isə ürəklərində dünya həyatına və nəfislərinə qarşı ciddi bir bağlılıq olduğu halda, bunu insanlardan gizləmək istəyərlər. Allaha iman etdiklərini, dünya həyatındakı əsl məqsədlərinin Allahın razılığını qazanmaq olduğunu söylərlər, bütün səylərinin bunun üçün olduğunu qarşıya qoyarlar. Bəlkə bir çox mövzuda Quran əxlaqına bənzər rəftarlar sərgiləyə bilərlər amma, nəfislərinin istəkləriylə zidd düşdüklərində dərhal həqiqi üzlərini göstərərlər. Çünki həqiqətdə Quran əxlaqını, ancaq "mənfəətləriylə zidd düşmədiyi müddətcə və mənfəətlərinin icazə verdiyi ölçüdə" yaşamaqdadırlar. Gündəlik həyatda bu vəziyyətin müxtəlif nümunələrinə rast gələ bilmək mümkündür. Məsələn gələcək narahatlığa qapılan bir kimsə, dünya həyatında özünün və ailəsinin maddi ya da mənəvi mənfəətlərini zəmanət altına almasının, Allahın razılığını qazanmaqdan daha əhəmiyyətli olduğunu düşünər. Quran əxlaqına uyğun bir səy içərisində olması lazım olarkən, şəxsi mənfəətlərini daha əhəmiyyətli görə bilər. Həqiqi mənada iman etməyən və Allahın razılığı yerinə öz mənfəətlərini güdən bu kimi səmimiyyətsiz insanların ruh halına Quranda belə diqqət çəkilmişdir: Ona görə də qəlblərində mərəz (nifaq xəstəliyi) olanları onların (yəhudi və xaçpərəstlərin) içində vurnuxan və: "Bizə bir fəlakət üz verməsindən (islamın məğlubiyyətindən) qorxuruq", - deyən görərsən. Amma, ola bilsin ki, Allah (möminlərə) bir zəfər gətirsin və Öz tərəfindən elə bir iş qursun ki, onlar (münafiqlər) ürəklərində gizlətdiklərindən (küfr və nifaqdan) peşman olsunlar. (Maidə Surəsi, 52) Bu əxlaqdakı bir adam hər işin Allahın idarəsində və ancaq Onun icazəsiylə reallaşdığını düşünməz. Halbuki bu anda olduğu kimi gələcəkdə də qarşısına çıxacaq olan hər hadisə, ancaq Allahın icazəsiylə yaşanacaq. İnsan nə tədbir görürsə görsün, nə qədər çox səy göstərirsə göstərsin, əgər bir çətinliklə qarşılaşacaqsa buna maneə törətməyə gücü çatmayacaq; Allah dilədisə bu hadisə yaşanacaq. Eyni şəkildə əgər bir yaxşılıqla qarşılaşacaqsa, buna da maneə törətməyə kimsənin gücü çatmayacaq və bu yaxşılıq Allahın diləməsiylə reallaşacaq. Bu həqiqətin şüurunda olan bir insan, dünya həyatından və gələcəyindən yana heç bir narahatlığa qapılmaz. Səmimi olduğu, daim Allahın razılığını güddüyü müddətcə, Allahın köməyi, rəhməti və dəstəyi Allahın icazəsiylə mütləq onunla birlikdə olacaq. Allah Quranda iman edənlərə bu rəhmətini "O kəslər ki, haqsız yerə, ancaq "Rəbbimiz Allahdır" - dediklərinə görə yurdlarından (Məkkədən) çıxarıldılar. Əgər Allah insanların bir qismini digər qismi ilə (müşrikləri möminlərlə) dəf etməsəydi, sözsüz ki, içərisində Allahın adı çox zikr olunan soməələr (rahiblərin yaşadığı monastırlar), kilsələr, məbədlər (yəhudi məbədləri) və məscidlər dağılıb gedərdi (darmadağın edilərdi). Allah Ona (öz dininə) yardım edənlərə, şübhəsiz ki, yardım edər. Həqiqətən, Allah yenilməz qüvvət, qüdrət sahibidir!" bu ayəsiylə müjdələmişdir. Bütün nemətləri özünə çatdıracaq olanın yalnız Allah olduğunu unudan bir kimsə isə, bunları öz səyiylə əldə edə biləcəyini düşünüb dünyanın arxasında qaçmaqla böyük bir yanılmaya qapılar. Onlar Allaha, axirət gününə inanır, (insanlara) yaxşı işlər görməyi əmr edir, (onları) pis əməllərdən çəkindirir və xeyirli işlər görməyə tələsirlər. Onlar əməlisaleh şəxslərdəndirlər. (Al-İmran Surəsi, 114) Səmimi iman edən kəslər üçün, həyatları boyunca qarşılaşacaqları heç bir hadisə, Allahın razılığını qazanmaqdan daha prioritetli ola bilməz. Nə dünya malı, nə gələcək qayğısı, nə zənginlik, nə də mövqe və etibar kimi mövzular onlar üçün Allahın bəyəndiyi əxlaqı yaşamaqdan daha əhəmiyyətli deyil. Bu məqsədləri uğrunda, çətinlik içərisinə girmələri gərəksə də əsla taviz veməzlər. Allahın razılığını qazana bilmək üçün hər cür fədakarlığı sevə sevə gözə alarlar. Allahın dostluğunun, sevgisinin və rəhmətinin, dünya həyatının heç bir nemətləriylə müqayisə edilə bilməyəcək və heç bir şeyə dəyişilməyəcək qədər böyük və qiymətli nemətlər olduğunun fərqindədirlər. Quranda möminlərin bu xüsusiyyətləri belə bildirməkdədir: De: "Mənim namazım da, ibadətim də, həyatım və ölümüm də aləmlərin Rəbbi Allah üçündür! (Ənam Surəsi, 162) Allah, şübhəsiz ki, Allah yolunda vuruşub öldürən və öldürülən möminlərin canlarını və mallarını Tövratda, İncildə və Quranda haqq olaraq vəd edilmiş Cənnət müqabilində satın almışdır. Allahdan daha çox əhdə vəfa edən kimdir? Etdiyiniz sövdəyə görə sevinin. Bu, böyük qurtuluşdur (uğurdur)! (Tövbə Surəsi, 111) Bir başqa ayədə isə, saleh möminlərin Rəbbimizin razılğını qazana bilməyi nəfslərinin istəklərindən üstün tutduqları bildirilməkdədir: İnsanların eləsi də vardır ki, Allahın razılığını qazanmaq yolunda (Allah rizası üçün) öz canını fəda edər. Allah öz bəndələrinə qarşı çox mehribandır! (Bəqərə Surəsi, 207) Möminlər ayələrdə ifadə edildiyi kimi Allahın razılığını qazana bilmək üçün lazım olduğunda heç düşünmədən hər şeydən infaq edə bilərlər. Allahın axirətdə özlərini, hər şeyin daha gözəliylə mükafatlandıracağını bilər, dünya həyatlarını heç bir zaman üçün öz mənfəətləri, rahatları arxasında qaçaraq keçirməzlər. Etdikləri fədakarlıqlar qarşısında da insanlardan yana heç bir qarşılıq gözləməz, yalnız Allahın razılığını qazanmağı ümid edərlər. Quranda möminlərin bu əxlaqı belə bildirmişdir: (Və sonra da yedirtdikləri kimsələrə belə deyərlər: ) "Biz sizi ancaq Allah rizasından ötrü yedirdirik. Biz sizdən (bu ehsan müqabilində) nə bir mükafat, nə də bir təşəkkür istəyirik. (İnsan Surəsi, 9) Dipnotlar 1- (İmam Gazali, Cennete Doğru (Yedi Geçit) Minhacü’l-Abidin s. 264-265)

I. Hissə: Quran Əxlaqında Fədakarlığın Əhəmiyyəti (2/3) Möminlərin Fədakarlıq Göstərmələrini Tələb Edə Biləcək Vəziyyətlər Biz yer üzündə olanları onun (sakinləri) üçün (və ya onun özünə məxsus) bir zinət yaratdıq ki, onlardan hansının daha gözəl əməl sahibi olduğunu yoxlayıb ayırd edək. (Kəhf Surəsi, 7) Allah dünya həyatını bir imtahan mühiti olaraq yaratmış və insanları "xeyr və şərlə" sınayacağını bildirmişdir. Bu səbəblə insan yaşadığı müddət boyunca heç gözləmədiyi bir anda çox çaşdırıcı hadisələrlə qarşılaşa bilər. Adamın belə ani vəziyyətlərdə də gözəl əxlaq göstərə bilməsi, Quran əxlaqına uyğun rəftarlar sərgiləyə bilməsi ancaq səmimi imana sahib olmasıyla mümkün olar. Ürəyindəki Allah qorxusu və dərin iman, heç gözləmədiyi, daha əvvəl heç təcrübə etmədiyi hadisələr qarşısında da ən doğru olan rəftarı göstərə bilməsini təmin edər. Təməldə bu inanc yaşanmadığı təqdirdə isə, adam ancaq müəyyən mövzularda və müəyyən şərtlər altında fədakarlıqda ola bilər. Məsələn insanların gözündə bir etibar qazanacağını düşündüyündə ya da bir çıxar əldə edəcəyini ümid etdiyində fədakarlıq edə bilər. Amma gözlənilməz anlarda ortaya çıxan, özünü çətinə soxacaq ya da zərərə salacaq bir vəziyyətlə qarşı-qarşıya qaldığında bu əxlaqı göstərə bilməz. Möminlər isə bu cür ani vəziyyətlərdə də heç düşünmədən, çox böyük bir şövq və həyacanla, sevə sevə hər cür fədakarlıqda ola bilərlər. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) dövründə başda Rəsulullah olmaq üzrə, bütün səhabələr bu əxlaqın bənzərsiz nümunələrini sərgiləmişlər. Səmimi imanlarından qaynaqlanan fədakar əxlaqlarından ötəri insanlara nümunə olmuşlar. Mallarını, canlarını əhəmiyyətli görməmiş, inkar edənlərin iman edənlərə qarşı böyük bir düşmənliklə hərəkətə keçdikləri bir dövrdə, Allahın razılığnı qazana bilmək üçün böyük bir fədakarlıq göstərmişlər. Lazım olduğunda evlərini, ailələrini, işlərini, mallarını mülklərini, etibarlarını və dünya həyatına dair bütün nemətləri heç düşünmədən geridə buraxmışlar. Öz mənfəətləri yerinə, Müsəlmanların rahatını, dincliyini, təhlükəsizliyini və yaxşılığını təmin etmək üçün səy göstərmişlər. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in təhlükəsizliyini, öz canlarından və rahatlarından üstün tutaraq, əsrlər boyunca gəlmiş keçmiş bütün insanlara nümunə olacaq üstün bir əxlaq nümunəsi sərgiləmişlər. Quranda iman sahiblərinin Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a qarşı olan bu sədaqətləri və bu istiqamətdə göstərdikləri fədakarca əxlaqlarına diqqət çəkilmiş, Rəsulullah (s.ə.s.)in nəfsini daim öz nəfislərindən üstün tutduqları bildirilmişdir: Peyğəmbər möminlərə onların özlərindən daha yaxındır. (Möminlər peyğəmbəri özlərindən çox sevməli, onun hər bir əmrini sözsüz yerinə yetirməlidirlər). Onun övrətləri (möminlərin) analarıdır (heç kəs onlarla evlənə bilməz). Qohumlar (bir-birinə vərəsə olmaq baxımından) Allahın Kitabında möminlərdən və mühacirlərdən daha yaxındırlar. Amma (qohum olmayan) dostlarınıza (vəsiyyətlə) bir yaxşılıq edə (bir irs qoya) bilərsiniz. Bu (hökm) kitabda (lövhi-məhfuzda) yazılmışdır. (İslamın ilk dövrlərində sizə qardaş olanların, birlikdə Mədinəyə hicrət edənlərin bir-birinə vərəsə olmaq ixtiyarı var idi. Sonralar bu hökm ləğv edilib varislər məsələsində üstünlük qohumlara verildi. Qohum olmayan möminlərin bir-birinə vərəsə olması isə yalnız vəsiyyət yolu ilə mümkün hesab edildi). (Əhzab Surəsi, 6) İslam alimlərinin əsərlərində Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in və səhabələrin həyatlarına dair müxtəlif fədakarlıq nümunələri yazılmaqdadır. Onların bu mövzudakı fədakarlıqları, cəsarətləri və səbirləri isə, fədakarlığı yalnız Allahın razılığını, rəhməti və cənnətini qazana bilmək üçün yaşadıqlarını ortaya qoymaqdadır. Bütpərəst bir inancın hakim olduğu bir cəmiyyətdə, inkar edənlərin bütün təzyiq və hədələmələrinə baxmayaraq, hər cür çətinliyi gözə alaraq Hz. Məhəmməd (s.ə.s.)in Allahın Elçisi olduğuna iman etmişlər. Və bu imanlarında çox güclü fədakarlıq göstərmişlər. O dövrdə Məkkənin qabaqda gələn güc və etibar sahibləri, Müsəlmanlığı qəbul edən kəsləri qorxudmaq, imtina etdirmək və öz bütpərəst dinlərinə geri çevirə bilmək üçün böyük təzyiq tətbiq etmişlər. Allahın razılığını qazana bilmək üçün hər cür çətinliyə qarşı sinə gəlməyə qərarlı olan bu saleh möminlərdən kimiləri gördükləri işgəncələr səbəbiylə yaralanmış, şikəst qalmış, qollarını qıçlarını itirmiş, kimiləri isə edilən zülmün şiddətindən həyatlarını itirmişlər. Ancaq bunların heç biri onların fədakarlıqlarını, Allahın razılığını qazanmaqdakı şövq və həyacanlarına təsir etməmişdir. Tam əksinə yaşadıqları çətinlik onların daha da böyük bir əzmlə hərəkət etmələrinə, daha böyük fədakarlıqlarla Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a və iman edənlərə dəstək olmalarına, din əxlaqının yayılması üçün daha böyük bir şövqlə səy göstərmələrinə səbəb olmuşdur. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) ilə birlikdə döyüşə çıxıb yaralanmış amma, bundan ötəri heç bir şəkildə bir təəsüfə qapılmamış, bunu özləri üçün böyük bir şərəf və nemət olaraq qəbul etmişlər. Quranda iman sahiblərinin bu üstün əxlaqları belə bildirilməkdədir: Neçə-neçə peyğəmbər bir yığın allahpərəstlə (Allah adamı ilə) birlikdə (düşmənə qarşı) vuruşmuşlar. Lakin onlar Allah yolunda çəkdikləri müsibətlərə görə nə zəiflik, nə acizlik göstərmiş, nə də (kafirlərə) boyun əymişlər. Allah səbr edənləri sevər! Onların: "Ya Rəbbimiz, günahlarımıza və işlərimizdə həddi aşdığımıza görə bizi bağışla! Qədəmlərimizi möhkəmləndir (düşmən ilə vuruşda dizimizə qüvvət ver) və kafirlərə qələbə çalmaqda bizə kömək et!" – deməkdən başqa sözləri olmamışdır. Nəhayət, Allah onlara həm dünya nemətlərini, həm də ən gözəl axirət nemətini (Cənnəti) verdi. Allah yaxşı iş görənləri sevər! (Al-İmran Surəsi, 146-148) Bir başqa ayədə "Onların sərf etdikləri elə bir az-çox xərc, (cihad zamanı Peyğəmbərlə) keçdikləri elə bir vadi olmaz ki, Allah (qiyamət günü) əməllərinin qarşılığını daha gözəl versin deyə, əvəzində onlara (savab) yazılmamış olsun!" (Tövbə Surəsi, 121) hökmüylə bildirdiyi kimi, səhabələr bütün bunların özlərini Allaha yaxınlaşdıracaq, cənnətlərinə vəsilə olacaq əhəmiyyətli fürsətlər olduğunu bilərək hərəkət etmişlər. Eləki, Allah rızası üçün edilən bir ibadət olduğu üçün, bir döyüşdən yaralı olaraq dönüb, şövqlə və həyacanla Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) ilə birlikdə bir başqa döyüşə qatılmanın sevincini yaşamışlar. Ürəklərində xəstəlik olan münafiq xarakterli kəslərin zərərə uğramaqdan qorxaraq geridə qaldıqları bir dövrdə, onlar Allaha olan bağlılıqlarını və bu uğurda hər cür fədakarlığa hazır olduqlarını belə ifadə etmişlər: De: "Biz Allahın Özü tərəfindən və ya bizim əlimizlə sizi əzaba düçar etməsini gözlədiyimiz halda, siz bizlərə ancaq iki yaxşı işdən (zəfər çalmaqdan və şəhid olmaqdan) birinin gəlməsinimi gözləyirsiniz? Doğrusu, biz də sizinlə birlikdə gözləməkdəyik"! (Tövbə Surəsi, 52) (Kafirlərin) bəzi zümrələrini sınamaq üçün onlara dünya həyatının zinəti olaraq verdiyimiz mal-dövlətə rəğbət gözü ilə baxma! (Gözünü dikmə!) Rəbbinin ruzisi (bərəkəti) həm daha xeyirli, həm də daha baqidir (sürəklidir, əbədidir)! (Taha Surəsi, 131) Qarşılaşdıqları hər çətinliyin Allahdan bir rəhmət olduğunu bilərək hərəkət etmiş, dünya həyatının deyil Allahın razılığının və axirət həyatının gözəlliyinə talib olmuşlar. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) ilə birlikdə döyüşə çıxa biləcək bir minik tapa bilmədikləri və Müsəlmanlara kömək edə biləcəkləri bir imkanları olmadığı üçün gözlərindən yaşlar boşalan bu kəslərin fədakarlıqdakı bu şövqləri Quranda belə bildirilməkdədir: (Döyüşə getməyə minikdən ötrü) yanına gəldikdə: "Sizin minməyiniz üçün bir heyvan tapmıram", - deyərkən (cihad yolunda) sərf etməyə bir şey tapa bilmədikləri üçün kədərdən gözlərindən yaş axa-axa geri dönənlərdə heç bir günah yoxdur! (Tövbə Surəsi, 92) Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)in dövründən bu yana yaşamış olan bütün Müsəlmanlar da bənzəri hadisələrlə qarşılaşmışlar. Allah Quranda, dünya həyatındakı imtahan mühitinin bir gərəyi olaraq hər insanın malıyla, canıyla, yaxınlarıyla, sevdiyi insanlarla, etdiyi ticarətlə, mövqe ya da etibar kimi dəyərlərlə sınana biləcəyini bildirər. Şeytan hər insanın nəfsini, dünya sevgisi, mal ehtirası, mövqe ehtirası, gələcək narahatlığı, rahata düşgünlük kimi mövzularda yaxınlaşar, nəfsinin istəklərinə görə yaşaması, iradəsizlik, tənbəllik və zəiflik göstərməsi, ümidsizliyə və qorxuya qapılması üçün təşviq edər. Ancaq saleh möminlərin rəftarı hər vaxt üçün şeytanın bütün bu təşviqlərinə qarşı Quran əxlaqıyla cavab vermək və nəfislərindən deyil, Allahın razılığından yana rəftar qoymaqdır. Quranda iman edənlərin dünya həyatında qarşılaşa biləcəkləri, fədakarlıq göstərmələrini tələb edə biləcək vəziyyətlərdən bəziləri belə bildirilməkdədir: Dünya həyatının bəzəklərindən uzaq dura bilmək Allah Quranın "Biz yer üzündə olanları onun (sakinləri) üçün (və ya onun özünə məxsus) bir zinət yaratdıq ki, onlardan hansının daha gözəl əməl sahibi olduğunu yoxlayıb ayırd edək." (Kəhf Surəsi, 7) ayəsiylə dünya həyatının, həqiqətən iman edən kəslərlə səmmiyyətsiz insanların ayırd edilməsi üçün bəzəkli olduğunu bildirmişdir. Bir başqa ayədə isə dünya həyatındakı bu bəzəklərdən bəziləri belə açıqlanmışdır: Qadınlar, uşaqlar, qızıl-gümüş yığınları, yaxşı cins atlar, mal-qara və əkin yerləri kimi nəfsin istədiyi və arzuladığı şeylər insanlara gözəl göstərilmişdir. (Lakin bütün) bunlar dünya həyatının keçici zövqüdür, gözəl dönüş yeri isə Allah yanındadır. (Al-İmran Surəsi, 14) Ayədə sayılanların hər biri insanlar üçün bir nemət olaraq yaradılmışdır. Ancaq insanın məsuliyyəti, bu nemətlərin Allahdan olduğunu bilərək, bunları Rəbbimizə şükr edərək və Onun razı olacağı şəkildə istifadə etməkdir. İnsanın həyatı boyunca qarşılaşdığı hər nemət, onun Allaha daha da yaxınlaşmasına, daha çox şükr etməsinə və Rəbbimizin böyüklüyünü, ağlını, sənətini, sonsuz rəhmətini daha da yaxşı təqdir edə bilməsinə vəsilə olmalıdır. Dilədiyində Allahın bütün bunları özündən geri ala biləcəyini və Allahdan başqa heç bir gücün ona bir köməyi ola bilməyəcəyini unutmamalıdır. Bu həqiqətlərin şüuruna çatan bir kimsə, Allahdan başqa dostu, vəlisi və köməkçisi olmadığını, yaşadığı hər an özünü qoruyub gözləyənin, nemət və ruzi verənin, işlərini asanlaşdıranın, dinclik və etibar duyğularıyla ürəyini dəstəkləyənin yalnız Allah olduğunu anlar. Allaha çox dərin bir sevgiylə, sarsılmaz bir bağlılıq və sədaqətlə bağlanar. Rəbbimizi razı edə bilməməkdən, Onun məmnuniyyətini, sevgisini və dostluğunu qazana bilməməkdən şiddətlə qorxar və buna səbəb ola biləcək rəftarlardan titizliklə qaçar. Həyatının hər anını Allahın razı olacağı, Quran əxlaqına ən uyğun olan, gücünün çatdığı ən gözəl rəftarları göstərərək keçirməyə çalışar. Bu səmimi dünyagörüşünün bir gərəyi olaraq, sahib olduğu hər neməti də yenə yalnız Allahın razılığını, dostluğunu qazana bilmə və sonsuz rəhmətinə qovuşa bilmə məqsədiylə istifadə edər. Yuxarıdakı ayədə sayılanlar iman edən bir kimsə üçün də əlbəttə bir nemətdir. Amma heç bir zaman üçün Allahın razılığını qazanmaqdan irəli deyil. Mömin bunlara istiqamətli mənfəətləri əldə etmək üçün heç bir zaman bir ehtirasa qapılmaz. Allahın razılığını qazanamsı üçün bunların hər hansı birindən infaq etməsi tələb etdiyində də əsla tərəddüd etməz. Kimi insanların fədakarlıqdakı ölçüsü isə, "Əvvəl mənim rahatım, mənim ehtiyaclarım, mənim istəklərim qarşılansın, sonra başqaları üçün yaxşılıq edərəm" şəklindədir. Ancaq bu həyat fikri Quranda izah edilən fədakarlıq əxlaqıyla heç bir şəkildə uyğun gəlməməkdədir. Çünki bu kəslərin fədakarlıqda olduqlarını söylədikləri şeylər həqiqətdə "sahib olduqları şeylərin ehtiyac duymadıqları qismi"dir. Bunun yoxluğu özlərinə çox təsir etməz. Bu cür bir davranış içərisində olan kəslər fədakar olduqlarını düşünə bilərlər. Ancaq Quranda, Allahın razı olacağı əxlaqın "lazım olduğunda mənfəətlərindən tamamilə imtina edə bilmək, heç düşünmədən ən sevdiyi şeylərdən fəda edə bilmək" olduğu bildirilmişdir. Bu mövzudakı gözəl əxlaq ölçüsünü Allah Quranda belə bildirməkdədir: Sevdiyiniz şeylərdən (haqq yolunda) sərf etməyincə savaba çatmarsınız. Şübhəsiz ki, Allah (Onun yolunda) xərclədiyiniz hər bir şeyi biləndir! (Al-İmran Surəsi, 92) Allahın bu mövzuda insanlara bildirdiyi bir başqa gözəl əxlaq ölçüsü isə "edilən fədakarlığın, ixlasla edilməsi; yaxşılıq edilən adamı minnət altında buraxacaq rəftarlardan çəkinilməsi"dir. Cəmiyyətdə bəzən yaxşılıq edən, amma ardından da hər fürsətdə etdiyi bu fədakarlığı dilə gətirən insanlara rast gəlmək mümükündür. Bu rəfatrlarıyla yaxşılıq etdikləri adamın özünü borclu hiss etməsini təmin etməyi və irəlidə -əgər ehtiyac olsa- bu yaxşılığın qarşılığını ala bilməyi məqsədlərlər. Bəzi kəslər də ətraflarındakı insanlardan təqdir toplayıb, özlərinə, "nə qədər xeyrixah bir insan!" dedirdə bilmək kimi sadə mənfəətləri hədəflərlər. Halbuki həqiqi fədakarlıq, insanlardan maddi ya da mənəvi heç bir qarşlıq gözləmədən, yalnız Allahın razılığı hədəflənərək edilər. Quranın "Mallarını Allahın razılığını qazanmaq və nəfslərini (imanlarını) sabitqədəm etmək yolunda sərf edənlər uca təpənin üstündə olan bir bağa bənzərlər ki, ora düşən bol yağış onun meyvələrini ikiqat artırar. Əgər bol yağış yağmasa, az bir şəbnəm (şeh də ona kifayət edər). Həqiqətən, Allah nə etdiyinizi (bütün əməllərinizi) görəndir!" (Bəqərə Surəsi, 265) ayəsiylə saleh möminlərin bu mövzudakı ixlaslarına diqqət çəkilmişdir. Bir başqa ayədə isə möminlərin mallarından fədakarlıq edərkən göstərdikləri səmimi rəftarları və yalnız Allahın razılığını güdmələri, "O ancaq ən uca olan Rəbbinin rizasını qazanmaq üçün belə edər." "And olsun ki, o (öz Rəbbindən Cənnətdə ona verəcəyi nemətlərə görə) razı olacaqdır!" (Leyl Surəsi, 20-21) ayələriylə ifadə edilmişdir. Quranda, edilən fədakarlığın ardından qarşı tərəfə əziyyət verən və minnət altında buraxan bir əxlaq göstərmənin səhvi xatırladılmış, bundan çəkinən möminlər isə belə müjdələnmişlər: Heç bir kəsə minnət qoymadan, əziyyət vermədən mallarını Allah yolunda sərf edənlərin Rəbbi yanında mükafatları vardır. Onların (axirətdə) heç bir qorxusu yoxdur və onlar qəm-qüssə görməzlər. (Bəqərə Surəsi, 262) Quranda möminlərin bu üstün əxlaqları səbəbiylə bəzən infaqda olduqları halda bunu gizli tutduqları bildirilmişdir: Və o kəslər ki, Rəbbinin razılığını qazanmaq üçün (bu yolda bütün əziyyətlərə) səbr edir, (vaxtlı-vaxtında, lazımınca) namaz qılır, onlara verdiyimiz ruzidən (yoxsullara, ehtiyacı olanlara) gizli və aşkar xərcləyir, pisliyin qarşısını yaxşılıq etməklə alırlar (pisliyin əvəzində yaxşılıq edirlər) – məhz onları (gözəl) axirət yurdu – gözləyir. (Rad Surəsi, 22) Quranda bu mövzuda diqqət çəkilən bir başqa ölçü isə fədakarlığın yalnız rifah və zənginlik içərisindəykən deyil, darlıq, çətinlik və yoxsulluq söz mövzusu olduğunda da eyni şövqlə yaşanmasıdır. İnsan içərisində olduğu maddi mənəvi çətinlikləri vicdanına qarşı bir bəhanə olaraq qarşıya qoymamalıdır. Özünü qoruyub gözləyənin, dəstəkləyib kömək edənin Allah olduğunu heç bir zaman unutmamalı, gözəl əxlaq göstərdiyi təqdirdə Allahın özünə bir çıxış yolu göstərəcəyini, asanlıq təmin edəcəyini bilməlidir. Allah Quranın "Rəbbinin dəvətini qəbul edənləri (Allaha və Onun Peyğəmbərinə itaət edənləri) ən gözəl nemət (Cənnət) gözləyir. Rəbbinin dəvətini qəbul etməyənlər isə yer üzündə olan hər şeyə (bütün sərvətə), üstəlik bir qədərinə də malik olsaydılar, onu (Allahın əzabından qurtarmaq üçün) fidyə verərdilər (lakin kafirlərdən heç bir fidyə qəbul olunmaz). Onları çox pis (çətin) bir haqq-hesab gözləyir (heç bir günahları bağışlanmaz). Onların məskəni Cəhənnəmdir. O necə də pis yerdir!" (Rad Surəsi, 18)ayəsiylə Allahın razılığını istəyərək hərəkət edənlər üçün daha gözəli olduğunu bildirmişdir. Çətinliyə düşmə narahatlığıyla fədakarlıq etməkdən, başqalarına yaxşılıqda olmaqdan qaçınan kəslərin isə axirətdə əzabdan xilas ola bilmək üçün, bütün sahib olduqlarını, yığıb saxladıqlarını fidyə olaraq vermək istəyəcəkləri, amma bunların heç birinin qəbul görməyəcəyi bildirilmişdir. O müttəqilər ki, bolluqda da, qıtlıqda da (mallarını yoxsullara) xərcləyər, qəzəblərini udar, insanların günahlarından keçərlər. Allah yaxşılıq edənləri sevər. (Al-İmran Surəsi, 134) Allah "Həqiqətən, mal-dövlətiniz və oğul-uşağınız (sizin üçün) ancaq bir imtahandır. Ən böyük mükafat (Cənnət) isə Allah dərgahındadır!" (Təğabun Surəsi, 15) ayəsiylə, dünya həyatının bəzəklərinin ancaq bir fitnə və sınaq mövzusu olduğunu bildirmişdir. Bir başqa ayədə isə bunlara qarşı ehtirasa qapılaraq Allahın razılığını axtarmaqdan uzaqlaşmamaları belə xəbərdar etmişdir: Ey iman gətirənlər! Nə mal-dövlətiniz, nə də oğul-uşağınız sizi Allahın zikrindən yayındırmasın! Hər kəs bunu etsə (Allahı yada salmasa), belələri əsl ziyana uğrayanlardır. (Munafiqun Surəsi, 9) Allahdan qorxub pis əməllərdən çəkinənlərdən: "Rəbbiniz (öz peyğəmbərinə) nə nazil etmişdir? – deyə soruşduqda isə onlar: "Xeyir (nazil etmişdir)" – deyə cavab verərlər. Bu dünyada yaxşılıq edənləri (gözəl həyat) gözləyir. Axirət yurdu (Cənnət) isə, sözsüz ki, daha yaxşıdır. Müttəqilərin yurdu necə də gözəldir! (Nəhl Surəsi, 30) İnsanın qarşısına, sahib olduğu maddi imkanların yanında öz canından fədakarlıqda olması lazım olan vəziyyətlər də çıxa bilər. Lakin bu dünyagörüşünün də yalnız bir neçə mövzuyla məhdud olduğu sanılmamalıdır. Dünya həyatında adamın qarşısına çıxa biləcək nemətlər çox müxtəlifdir. İman edən və vicdanını istifadə edən bir insan, bütün bu nemətlərin Allahın bir lütfu və özü üçün bir sınaq mövzusu olduğunu bilər. Bunların hər biri üçün "əlimdəki bu imkanları Allahın razılığına ən uyğun olacaq şəkildə necə istifadə edə bilərəm?" deyə düşünərək hərəkət edər. Bəzən bir başqa möminin həyatını qurtara bilmək üçün öz həyatını təhlükəyə atması, bəzən bir başqasına kömək edə bilmək üçün öz qazanacağı etibardan, mövqedən imtina etməsi lazım ola bilər. Eyni şəkildə başqalarının problemlərini həll edə bilmək üçün, öz imkanlarını səfərbər etməsi, onların rahatı, rifahı, dincliyi üçün, öz nizamından güzəşt verməsi lazım ola bilər. Başqa insanların sağlamlığını, səhhətini qoruya bilmək üçün, öz ehtiyaclarını ikinci plana atmaq məcburiyyətində qala bilər. Fiziki mənada yorulmaq, hər zamankindən daha çox çalışmaq məcburiyyətində ola bilər. Bu şüurla hərəkət edən bir mömin, gün içərisində ağlını, qabiliyyətlərini, məlumat təcrübəsini, bədəni gücünü, vaxtını ən faydalı şəkildə istifadə etməyə çalışar. Lazım olduğunda öz rahatından ya da özünə ayıracağı vaxtdan fədakarlıqda olar; yuxusuna, yedyinə, digər fərdi işlərinə ayıracağı vaxtı kənara qoyub başqalarına faydalı ola biləcəyini düşündüyü xeyirli işlərə ayırar. Belə bir adam istəsə, bunun yerinə özünə geniş vaxt ayırıb, geriyə qalanını da başqalarına faydalı olmaq üçün istifadə edə bilər. Bu da son dərəcə məqbuldur əslində. Bu adamın da vicdanlı davrandığı, geri qalan vaxtından fədakarlıqda olduğu düşünülə bilər. Amma hər şeyin daha yaxşısı, daha çoxu vardır. Səmimi imanından qaynaqlanan fədakarlıq ruhu da, adamı edə biləcəyinin ən çoxunu etməyə, vaxtının hər saniyəsini ola biləcək ən yaxşı şəkildə istifadə etməyə yönəldər. Bunun kimi, Allah insanın qarşısına daha bir çox imkan təqdim edər. Kimiləri sahib olduqları bu imkanları Allahın razılığını qazanmaq üçün istifadə etmək yerinə, dünyaya qarşı böyük bir ehtirasa qapılarlar. Əllərindəki nemətləri Allaha şükr edərək istifadə etmək yerinə, bunlara sahiblənib xəsisləşər və daha da çoxunu əldə edə bilmək üçün tamahkar bir əxlaq göstərərlər. Quranda bu kimi insanların rəftarları belə bildirilməkdədir: (Ya Peyğəmbər!) Məni Öz yaratdığım kimsə ilə tək burax! Mən ona bollu mal-dövlət əta etdim; Yanında hazır duran oğullar (verdim); Ona (hər şeyi) artıqlaması ilə müyəssər etdim (sərvət və mənsəbi ayağının altına döşədim). (Bütün bunlardan) sonra yenə də (var-dövlətini) artırmağımı istəyir. (Müdəssir Surəsi, 11-15) Dünya həyatının bəzəklərinə tamah edərək fədakarlıqda olmaqdan qaçınan, Allahın razılığını axtarmaq yerinə öz mənfəətlərinin arxasına düşən bu kəslərə Allah Quranda belə bir nümunə vermişdir: (Ey insanlar!) Bilin ki, dünya həyatı oyun-oyuncaq, bər-bəzək, bir-birinizin qarşısında öyünmək və mal-dövləti, oğul-uşağı çoxaltmaqdan ibarətdir. Bu elə bir yağışa bənzəyir ki, onun yetişdirdiyi bitki (məhsul) əkinçilərin xoşuna gələr. Sonra o quruyar və sən onun saralıb-solduğunu, daha sonra çör-çöpə döndüyünü görərsən. (Dünya malına aldananları) axirətdə şiddətli əzab, (dünya malına uymayanları isə) Allahdan bağışlanma və razılıq gözləyir. Dünya həyatı aldanışdan (yalandan) başqa bir şey deyildir. (Hədid Surəsi, 20) Ayədə ifadə edildiyi kimi, insanın dünya həyatında sahibləndiyi, fədakarlıqda olmaqdan qaçındığı hər şey, eyni bir əkin nümunəsi kimi, bir gün mütləq yox olacaq. Allahın razılığını qazanmaq üçün edilən saleh əməllər isə, Allah Qatında ən gözəl şəkildə qarşılıq görəcək və həm dünyada həm də axirətdə nemətə çevriləcək. Bir başqa ayədə Allah bu həqiqəti insanlara belə bildirmişdir: (Bəzi adamların fəxr etdiyi) mal-dövlət, oğul-uşaq (oğullar) bu dünyanın bər-bəzəyidir. Əbədi qalan yaxşı əməllər isə Rəbbinin yanında həm savab, həm də (Allahın mərhəmətinə) ümid etibarilə daha xeyirlidir! (Kəhf Surəsi, 46) Çətinlik mühitlərində fədakarlıq göstərə bilmək və səbr edə bilmək Rəbbimiz "Əlbəttə, Biz sizi bir az qorxu, bir az aclıq, bir az da mal, can (övlad) və məhsul qıtlığı ilə imtahan edərik. (Ya Rəsulum! Belə imtahanlara) səbr edən şəxslərə müjdə ver!". (Bəqərə Surəsi, 155) ayəsiylə dünya həyatında insanların nemətlərlə olduğu qədər çətinlik mühitləriylə də qarşılaşa biləcəklərini bildirmişdir. Bir ayədə Allah bu vəziyyətin bir hikmətini "(Ey möminlər!) And olsun ki, Biz içərinizdəki mücahidləri və (əziyyətlərə) səbr edənləri ayırd edib bilmək (ümmətə məlum etmək) üçün sizi imtahana çəkəcək və sizə dair xəbərləri (əməllərinizi) də yoxlayacağıq. (Elə edəcəyik ki, Allahın sizin barənizdə əzəldən bildikləri – kimin həqiqi, kimin yalançı mömin olduğu zahirə çıxıb Onun bütün bəndələrinə bəlli olsun!)." (Məhəmməd Surəsi, 31) sözləriylə açıqlamışdır. Başqa ayələrdə isə Allah, "İnsanlar (möminlər) yalnız: "İman gətirdik!" – demələrilə onlardan əl çəkilib imtahan olunmayacaqlarınımı sanırlar? (Xeyr, iman gətirmək şəhadət kəlməsini təkcə dillə demək deyildir. Biz onları yeri gəldikcə malları, övladları və canları ilə sınayacağıq ki, hansının həqiqi, hansının yalançı mömin olduğunu ayırd edib bilək!) Biz onlardan əvvəlkiləri (keçmiş ümmətləri) də imtahana çəkmişdik. Şübhəsiz ki, Allah düz danışanları da (həqiqi iman sahiblərini də), yalançıları da çox gözəl tanıyar!". (Ənkəbut Surəsi, 2-3) şəklində buyurmuşdur. Həqiqətən də çətinlik mühitləri, kəslərin içlərində yaşadıqları əsl xarakterlərinin ortaya çıxmasına səbəb olar. Bir insanın cəsurmu yoxsa qorxaqmı, comərdmi yoxsa xəsismi olduğu; insaniyyətli, vicdanlı, mərhəmətlimi yoxsa düşüncəsiz və eqoist bir əxlaqamı sahib olduğu həmişə çətin şərtlər altında ortaya çıxar. Bütün həyatını, sahib olduğu hər şeyi Allaha həsr etmiş, Rəbbimizin razılığını qazana bilmək üçün hər cür fədakarlığı gözə almış bir insanın əxlaqındakı üstünlük də yenə bu şəkildə aydın olar. Hər nə çətinliklə qarşılaşırsa qarşılaşsın, imanın verdiyi şövq, əzm və iradəylə böyük bir səbir göstərər. Ən çətin şərtlərdə belə əlindən gələnin, güc çatdıra bildiyinin ən çoxunu etməyə, içərisində olduğu çətin şərtlərə baxmayaraq başqalarına kömək etməyə çalışar. Allahın bu cür mühitləri insanları sınamaq üçün xüsusi olaraq yaratdığını, insanın rifah içərisindəykən olduğu qədər çətinlik içərisindəykən də fədakar bir əxlaq göstərməklə öhdəçilikli olduğunu bilər. Bolluq içindəykən infak edən bir insanın, darlıq içərisindəykən də eyni əxlaqa sahib olması lazım olduğunun fərqindədir. Digər insanların yaşadığı çətin şərtləri heç düşünmədən öz problemləriylə əylənməsinin Müsəlman əxlaqıyla uyğun gəlməyəcəyinin şüurundadır. İman sahibləri Allahın razı olacağı rəftarın əvvəlcə möhtac insanların köməyinə qaçmaq olduğunu bilərək hərəkət edərlər. Quranda, Məkkədəki inkarcıların əziyyətləri səbəbiylə hər şeylərini geridə buraxıb çətin şərtlər altında Mədinəyə hicrət edən Müsəlmanların, orada olan möminlər tərəfindən ən gözəl şəkildə qarşılandıqları bildirilməkdədir. Bu kəslər, özlərindənsə hicrət edən mömin qardaşlarının rahatına əhəmi yyət vermiş və sahib olduqları hər şeyi sevə sevə onlarla paylaşmışlar. Özləri, ehtiyac içərisində qalsalar belə, onların rahatını üstün tutmuşlar. Quranda, Ənsar adı verilən Mədinəli Müsəlmanların, Mühacir olaraq adlandırılan Məkkədən hicrət edən möminlərə qarşı göstərdikləri bu üstün əxlaq belə bildirilməkdədir: Onlardan (mühacirlərdən) əvvəl (Mədinədə) yurd salmış və (Muhəmməd əleyhissəlama qəlbən) iman gətirirmiş kimsələr (ənsar) öz yanlarına (şəhərlərinə) mühacirət edənləri sevər, onlara verilən qənimətə görə ürəklərində həsəd (qəzəb) duymaz, özləri ehtiyac içində olsalar belə, onları özlərindən üstün tutarlar. (Allah tərəfindən) nəfsinin xəsisliyindən (tamahından) qorunub saxlanılan kimsələr – məhz onlar nicat tapıb səadətə (Cənnətə) qovuşanlardır! (Həşr Surəsi, 9) Bir başqa ayədə isə Allahın razılığını öz nəfislərinin məmnuniyyətindən üstün tutan Ənsar bu şəkildə müjdələnilməkdədir: (İslamı) ilk əvvəl qəbul edib (bu işdə başqalarından) irəli düşən mühacirlərə və ənsara, həmçinin yaxşı işlər görməkdə onların ardınca gedən kimsələrə gəldikdə, Allah onlardan, onlar da Allahdan razıdırlar. (Allah) onlar üçün əbədi qalacaqları, (ağacları) altından çaylar axan cənnətlər hazırlamışdır. Bu, böyük qurtuluşdur (uğurdur)! (Tövbə Surəsi, 100) Hz. Əlinin fədakarlıqda olmanın nə qədər böyük bir nemət olduğunu belə dilə gətirdiyi rəvayət edilməkdədir: Hz. Əli belə buyurur: "Bu iki şeydən hansının minnət cəhətdən daha böyük olduğunu bilmirəm: Birincisi bir Müsəlman qardaşımın ehtiyacını aradan qaldırar düşüncəsiylə və xalis bir niyyətlə mənə müraciət etməsidir. İkincisi də Allah Təalanın onun ehtiyacının mənim əllərimlə aradan qaldırılmasının təmin etməsidir. And içirəm ki bir Müsəlman qardaşımın bir ehtiyacını qarşılamaq mənim yanımda dünya dolusu qızıl və gümüşün olmasından daha sevimlidir. 2 Quranda, özləri də ehtiyac içərisində olduqları halda, əllərindəki imkanları yoxsullara, yetimlərə və əsirlərə verən möminlərin üstün əxlaqlarından da bəhs edilməkdədir. Bu üstün əxlaqlı Müsəlmanları Rəbbimiz bu şəkildə müjdələməkdədir: Onlar öz iştahaları çəkdiyi (özləri yemək istədikləri) halda (və ya: Allah rizasını qazanmaq uğrunda) yeməyi yoxsula, yetimə və əsirə yedirərlər. (Və sonra da yedirtdikləri kimsələrə belə deyərlər: ) "Biz sizi ancaq Allah rizasından ötrü yedirdirik. Biz sizdən (bu ehsan müqabilində) nə bir mükafat, nə də bir təşəkkür istəyirik. Həqiqətən, biz Rəbbimizdən, çox sərt (müdhiş), çətin gündən (üzlərin dəhşətdən eybəcər kökə düşəcəyi, çöhrələrin tutulub qaralacağı qiyamət günündən) qorxuruq!" Allah da onları o günün şərindən qoruyacaq, onlara gözəllik və sevinc bəxş edəcəkdir (üzlərinə təravət verəcək, qəlblərini sevindirəcəkdir). Və onları etdikləri səbr müqabilində Cənnətlə və (geyəcəkləri) ipəklə mükafatlandıracaqdır. (İnsan Surəsi, 8-12) Quranda verilən bütün bu nümunələr möminlərin nə qədər fədakarca bir əxlaq göstərə biləcəklərini gözlər önünə sərməkdədir. Bunun səbəbi isə, iman sahiblərinin həyatlarının hər anında Allah qorxusu ilə və vicdanlarının səsini dinləyərək hərəkət etmələridir. Onlar dünya həyatında Allahın razılığını qazana bilmək üçün infaq etdikləri hər şeyin, axirətdə qarşılarına Allahın diləməsiylə ən mükəmməliylə çıxacağını bilməkdədirlər. Bəlkə qısa davamlı bir ehtiyac çəkəcək, amma etdiklərinin qarşılığında Allahın sevgisini, yaxınlığını, dostluğunu və rəhmətini qazanacaqlar. Bu ümid isə hiss etdikləri bütün əskiklikləri unutduracaq, böyük bir sevinc qaynağı olacaq. Həqiqi fədakarlıq və həqiqi yaxşılıq ancaq bu şəkildə yaşana bilər. Rəbbimiz Quranda həqiqi yaxşılığın necə olması lazım olduğunu belə bildirməkdədir: Yaxşı əməl heç də (ibadət vaxtı) üzünü günçıxana və günbatana tərəf çevirməkdən ibarət deyildir. Yaxşı əməl sahibi əslində Allaha, axirət gününə, mələklərə, kitaba (Allahın nazil etdiyi bütün ilahi kitablara) və peyğəmbərlərə inanan, (Allaha) məhəbbəti yolunda (və ya mal-dövlətini çox sevməsinə baxmayaraq) malını (kasıb) qohum-əqrəbaya, yetimlərə, yoxsullara, (pulu qurtarıb yolda qalan) müsafirə (yolçulara), dilənçilərə və qulların azad olunmasına sərf edən, namaz qılıb zəkat verən kimsələr, eləcə də əhd edəndə əhdinə sadiq olanlar, dar ayaqda, çətinlikdə (ehtiyac, yaxud xəstəlik üz verdikdə) və cihad zamanı (məşəqqətlərə) səbr edənlərdir. (İmanlarında, sözlərində və əməllərində) doğru olanlardır. Müttəqi olanlar da onlardır! (Bəqərə Surəsi, 177) Burada bunu da xatırlatmaq lazımdır ki əlbəttə insan heç bir zaman üçün axirətdə nə ilə qarşılaşacağından əmin ola bilməz. Bu səbəblə möminlər də axirətə istiqamətli daimi bir ümid duymaqla birlikdə eyni zamanda da bir qorxu içərisindədirlər. Ancaq həyatlarının hər anını Allahın razılığına uyğun şəkildə və Quran əxlaqını yaşayaraq keçirdiklərini bilmələri bu ümidlərini davamlı olaraq güclü edər. Dipnotlar 2- Muhammed Yusuf Kandehlevi, Hayatü’s Sahabe, Hz. Muhammed ve Ashabının Yaşadığı İslami Hayat, Cilt 2, Sentez Neşriyat, Temel Eserler Serisi: 2/2, sf. 474 (Kenz III/317 (en-Nersi’den)

I. Hissə: Quran Əxlaqında Fədakarlığın Əhəmiyyəti (3/3)

Gözəl əxlaqın yayılması üçün fədakarca bir səy göstərmək

İman edən bir insan həyatının hər anında vicdanlı, dürüst, səmimi və gözəl əxlaqlı olmaq üçün səy göstərərəkən ətrafındakı insanları da eyni əxlaqı yaşamaları istiqamətində təşviq edər. Çünki Allahın "(Ey müsəlmanlar!) İçərinizdə (insanları) yaxşılığa çağıran, xeyirli işlər görməyi əmr edən və pis əməlləri qadağan edən bir camaat olsun! Bunlar (bu camaat), həqiqətən nicat tapmış şəxslərdir." (Al-İmran Surəsi, 104) ayəsiylə bildirdiyi kimi insanları gözəl əxlaqa təşviq etmək möminlər üzərində bir məsuliyyətdir. Bunun yanında iman sahibləri, gözəl əxlaqlı olmalarının həyatlarına gətirdiyi bərəkəti və dincliyi digər insanların da yaşamalarını istəyərlər.

Allah hər kəsi yalnız qüvvəsi yetdiyi qədər yükləyər (bir işə mükəlləf edər). Hər kəsin qazandığı yaxşı əməl də, pis əməl də özünə aiddir. ... (Bəqərə Surəsi, 286)

"O kəslər ki, Allaha iman gətirmiş və qəlbləri Allahı zikr etməklə aram tapmışdır. Bilin ki, qəlblər (möminlərin ürəkləri) yalnız Allahı zikr etməklə aram tapar!." (Rad Surəsi, 28) ayəsiylə bildirildiyi kimi, insan ancaq Rəbbimizə yönəlib, Onun razılığını qazana biləcəyi bir əxlaq göstərdiyi təqdirdə dünya həyatında gözəl bir həyat yaşaya bilər. Əksinə isə "Hər kəs Mənim öyüd-nəsihətimdən (Qurandan) üz döndərsə, güzəranı daralar (yaxud qəbir evində şiddətli əzaba düçar olar) və Biz qiyamət günü onu məhşərə kor olaraq gətirərik!" (Taha Surəsi, 124) ayəsiylə ifadə edildiyi kimi, dinc və xöşbəxt bir həyat yaşaya bilməsi mümkün deyil. Necə ki tarix boyunca cəmiyyətlərin yaşadığı çətinliklərin, döyüş, qarışıqlıq və zülm mühitlərinin, aclıq və səfalət çəkən, yurdlarından çıxarılan, əziyyət görən insanların, kimsəsiz uşaqların, köməyə möhtac vəziyyətdə olduqları halda lazım olan qayğı görə bilməyən yaşlı insanların yaşadıqları çətinliklərin ana səbəbi cəmiyyətdə din əxlaqının hakim olmamasıdır.

Bu həqiqətin fərqində olan möminlər, din əxlaqının insanlar arasında yayılması üçün bütün imkanlarıyla, şövq və həyacanla səy göstərərlər. Ancaq bu da fədakarlıq, səbir və dözümlülük kimi gözəl əxlaq xüsusiyyətləri tələb edən bir vəziyyətdir. Quranda təsvir edilən həqiqi fədakarlığın necə olması lazım olduğunu qavrayan möminlər, ətraflarındakı insanların yaşadıqları çətinliklərə, qarşılaşdıqları problemlərə şahid olduqlarında təbii olaraq bütün bunların məsuliyyətini öz üzərlərində hiss edərlər.

Belə bir şüur açıqlığında olan insanlar, "necə olsa bu mənim problemim deyil" ya da "bu vəziyyətə həll gətirə biləcək məndən daha ağıllı, daha qabiliyyətli, daha çox imkan sahibi insanlar var; onlar maraqlansınlar" kimi səhv düşüncələrlə hərəkət etməzlər. Ya da "mənim öz problemlərim mənə yetər", "öz problemlərini özləri həll etsinlər" kimi eqoistcə fikirlərə qapılmazlar. Allahın özlərinə yol göstərmiş, ağıl, anlayış və vicdan açıqlığı vermiş olmasını böyük bir nemət olaraq görər və bu şüurla davranarlar. Bəzilərinin gəlib özlərindən kömək tələb etməsini gözləmədən, hər məsuliyyətə özləri talib olarlar. Yalnız öz ətraflarındakı hadisələrə deyil, dünyanın dörd bir tərəfindəki insanların yaşadığı çətinliklərə həll tapmağa çalışarlar. Allahın "Və o kəslər ki: "Ey Rəbbimiz, bizə zövcələrimizdən və uşaqlarımızdan (sənə itaət eməklə bizi sevindirib) gözümüzün işığı (bəbəyi) olacaq övladlar ehsan buyur və bizi müttəqilərə imam (rəhbər) et! – deyərlər." (Furqan Surəsi, 74) ayəsiylə bildirdiyi kimi gözəl əxlaqlarıyla bütün insanlara nümunə ola bilmək üçün səy göstərərlər.

Saleh möminlərin istəkli olduqları bu məsuliyyəti yerinə yetirmək , bir çox fədakarlıqda olmağı tələb edə bilər. Belə bir vəziyyətdə insanlar, öz problemləri ya da ehtiyaclarıyla deyil, prioritetli olaraq digər insanların ehtiyaclarıyla maraqlanacaq, onların problemlərinə həll tapmağa çalışacaqlar. Əllərindəki bütün imkanları bu məqsəd üçün səfərbər edəcəklər. Lazım olduğunda çətinlik içərisinə girməyi gözə alacaq, qarşılaşdıqları çətinliklərdən ötəri yorqunluğa qapılmadan səbir və iradə göstərəcəklər.

Quranda tarix boyunca yaşamış olan bütün peyğəmbərlərin və saleh möminlərin din əxlaqını hakim etmək və gözəl əxlaqı yaya bilmək üçün ciddi bir səy göstərdiklərindən bəhs edilməkdədir. Onlar, bu uğurda bir çox çətinliklə qarşı-qarşıya qaldıqları halda, böyük bir şövq və fədakarlıqda gözəl əxlaqı təbliğ etməyə davam etmişlər. Burada vurğulanması lazım olan bir başqa əhəmiyyətli xüsus isə onların bu səmimi səylərini yalnız Allahın razılığını və yaxınlığını qazana bilmək üçün göstərmiş olmalarıdır. Müsəlman etdiyi fədakarlığın qarşılığını yalnız Allahdan gözləyər. Quranın bir çox ayəsində peyğəmbərlərin bütün insanlara nümunə olan ixlaslı rəftarları bildirilmişdir. Məsələn Hz. Nuhun, heç bir qarşılıq gözləmədən, yalnız Allahın razılığını gözləyərək gözəl əxlaqı təbliğ etməsi Quranda belə bildirilməkdədir:

O zaman ki, qardaşları Nuh onlara dedi: "Məgər (küfr etməyinizə görə) qorxmursunuz?

Şübhəsiz ki, mən sizin üçün etibar olunası (bel bağlanılası) bir peyğəmbərəm! (Vədimə xilaf çıxmaz, əmanətə xəyanət etmərəm!)

Artıq Allahdan qorxun və mənə itaət edin!

Mən bunun (dini, risaləti təbliğ etməyin) müqabilində sizdən heç bir muzd (əvəz) istəmirəm. Mənim mükafatım ancaq aləmlərin Rəbbinə aiddir! (Şuəra Surəsi, 106-109)

Ey camaatım! Mən peyğəmbərliyi təbliğ etməyə görə sizdən bir mal, mükafat istəmirəm. Mənim mükafatım ancaq Allaha aiddir. Mən iman gətirənləri qovan deyiləm. Onlar (qiyamət günü) öz Rəbbi ilə qarşılaşacaqlar. Lakin mən sizi cahil bir tayfa görürəm! (Hud Surəsi, 29)

Peyğəmbərlərin öyüdlərinə qulaq asan insanların sayı isə, "...Bunlar Kitabın ayələridir. Və sənə Rəbbindən endirilən haqqdır. Ancaq insanların çoxu iman etməzlər." (Rad Surəsi, 1) ayəsiylə bildirdiyi kimi ümumiyyətlə çox az olmuşdur. İnsanların bir çoxu isə özlərini həm dünyada həm də axirətdə qurtuluşa çatdıracaq, xoşbəxt və gözəl bir həyat yaşamalarını təmin edəcək bu dəvətə uyğun gəlməməkdə, özlərinə izah edilənləri anlamamaqda müqavimət göstərmişlər.

Allah (lövhi-məhfuzda): "And olsun ki, Mən və peyğəmbərlərim qalib gələcəyik!" – deyə yazmışdır. Həqiqətən, Allah yenilməz qüvvət sahibi, qüdrət sahibidir! (Mübarizə Surəsi, 21)

Peyğəmbərlər və gözəl əxlaqı təbliğ edən digər möminlər, bu çətinliyə qarşı səbir etmiş, "sözün ən gözəlini" söyləyərək üstün bir əxlaq göstərmişlər. Şübhəsiz bu çox böyük bir fədakarlıq nümunəsidir. Heç bir mənfəət gözləmədən, yalnız insanların axirətdə çətin bir əzabdan xilas ola bilmələri üçün əllərindən gələn hər cür səyi göstərmişlər. İzah edilənləri israrla anlamamaqda müqavimət göstərən insanlara qarşı heç bir hirsliyə qapılmadan, səbirlə təkrar təkrar doğrunu izah etmək, bu məqsədlə ağılı və vicdanı ən yaxşı şəkildə istifadə etmək, doğrunu görə bilmələri üçün ağılcı üsullar tapa bilmək, bunları səbir və səmimiyyətlə tətbiq edə bilmək ancaq vicdan sahibi insanların göstərə biləcəkləri bir əxlaqdır. Qövmünə etdiyi təbliği Nuh Peyğəmbərin bu mövzudakı səmimiyyətini, fədakarlığını və səbrini çox açıq bir şəkildə ortaya qoymaqdadır. Bunu xəbər verən ayələrdə belə buyrulmaqdadır:

O dedi: "Ey Rəbbim! Mən qövmümü gecə-gündüz (imana, haqq yola) dəvət etdim!

Lakin dəvətim onların (imandan) qaçmalarını daha da artırmaqdan başqa bir şeyə yaramadı.

Sənin onları bağışlamağın üçün mən nə zaman onları (imana) dəvət etdimsə, onlar (dəvətimi eşitməsinlər deyə) barmaqlarını qularlarına tıxadılar, (məni görməsinlər deyə) libaslarına büründülər, (küfrlərində) israr edib durdular və təkəbbür göstərdilər.

Sonra mən onları uca səslə (açıq-açığına haqqa) dəvət etdim.

Daha sonra onlara (iman gətirmək lazım olduğunu) aşkar söylədim və gizli bildirdim". (Nuh Surəsi, 5-9)

Hz. Nuh, inkarda müqavimət göstərən və cahiliyyə əxlaqını mənimsəyən qövmünə doğru yolu göstərə bilmək üçün hər səfərində yeni bir üsul göstərmişdir. Ayələrdə bu qiymətli insanın, qövmünə "gecə gündüz" nəsihət verdiyi, onların isə "barmaqlarını qulaqlarına tıxayıb, örtüklərini başlarına çəkəcək" qədər böyük bir inadla etiraz etdikləri görülməkdədir. Ancaq buna baxmayaraq Hz. Nuh böyük bir səbir və səmimiyyətlə təbliğinə davam etmişdir. Ayələrin davamında isə Hz. Nuhun qövmünə, gözəl əxlaqı yaşadıqları təqdirdə Allahın özlərinə verəcəyi nemətləri xatırladaraq onlara təşviq etdiyi bildirilməkdədir:

Və dedim: "(Tövbə edib) Rəbbinizdən bağışlanmağınızı diləyin. Çünki O, (tövbə edən bəndəsinin günahlarını) çox bağışlayandır!

O sizə göydən bol yağış göndərər;

O sizə mal-dövlət, oğul-uşaq əta edər. O sizin üçün bağlar-bağçalar yaradır və çaylar axıdar!

Sizə nə olub ki, Allahın əzəmətindən çəkinmirsiniz? (Sizə nə olub ki, Allahın əzəmət və qüdrətindən qorxmur, Onu layiqincə uca tutmursunuz? Yaxud iman gətirəcəyiniz təqdirdə Allahın axirətdə sizə mərhəmət əta edəcəyinə ümid bəsləmirsiniz?)

Halbuki O sizi cürbəcür (və ya müxtəlif mərhələlərlə - əvvəl nütfə, sonra laxtalanmış qan, sonra bir parça ət və, nəhayət, insan şəklində) xəlq etdi.

Məgər görmürsünüz ki, Allah yeddi göyü (bir-birinin üstündə) qat-qat necə yaratdı?!

Orada ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etdi.

Və Allah sizi (atanız Adəmi) yerdən (torpaqdan) bir bitki kimi göyərtdi.

Sonra sizi yenə ora qaytaracaq və (qiyamət günü dirildib oradan da) çıxardacaqdır.

Allah yeri sizin üçün xalı etdi (fərş kimi ayaqlarınızın altına döşədi) ki,

Onun geniş yollarında gəzəsiniz!"

Nuh dedi: "Ey Rəbbim! Onlar mənə qarşı çıxdılar və mal-dövləti, oğul-uşağı özlərinə ziyandan başqa bir şey artırmayan kimsələrə (öz kafir başçılarına) tabe oldular.

(Onların kafir başçıları mənim əleyhimə) çox böyük bir hiylə qurdular. (Nuh Surəsi, 10-22)

Hz. Nuhun ixlasla etdiyi çağrışlar qarşılıqsız qalmış, qövmü Nuh Peyğəmbərin səmimiyyətinə, ayədə ifadə edildiyi üzrə "böyük hiyləli nizamlar" quraraq cavab vermişdir.

Hz. Nuh kimi bütün peyğəmbərlər və saleh möminlər də yaşadıqları cəmiyyətlərdə bənzəri hadisələrlə qarşılaşmışlar. Ancaq bunların heç birindən yorqunluğa düşməmiş, insanları, iman edib Allahın razılığına uyğun bir həyata dəvət etməkdən imtina etməmişlər. Allah, dünyəvi heç bir qarşılıq gözləmədən yalnız Öz razılığını gözləyərək belə fədakarlıqda olan qullarını dünyada və axirətdə belə müjdələməkdədir:

145. Allahın izni olmayınca heç kəsə ölüm yoxdur. O, (lövhi-məhfuzda) vaxtı müəyyən edilmiş bir yazıdır. (Cihadda) dünya mənfəəti istəyən şəxsə dünya mənfəətindən, axirət savabı istəyən şəxsə isə axirət savabından verəcək. Şükür edənləri də, əlbəttə, mükafatlandıracağıq! (Al-İmran Surəsi, 145)

İnkar edənlərin təzyiqinə baxmayaraq səbir və fədakarlıqda qərarlı olmaq

Əvvəlki hissələrdə izah edildiyi kimi, tarix boyunca peyğəmbərlərin və möminlərin təbliğləri hər vaxt müsbət qarşılıq tapmamışdır. Peyğəmbərlər və saleh möminlər bir çox çətinliklə qarşılaşmışlar. İnsanları dəvət etdikləri gözəl əxlaqın cəmiyyətdə yayılması, inkarcı, müşrik və bütpərəst cəmiyyətlərin mənfəətlərinə uyğun gəlməmişdir. Bu kimi insanlar, dürüstlüyün, yaxşı niyyətin, fədakarlığın, comərdliyin, heç bir qarşılıq gözləmədən yaxşılıq etmənin, insanlara gözəlliklə və ədalətlə davranmanın, zəngin kasıb ayrı-seçkiliyi etmədən bütün insanları bərabər qəbul etmənin öz qurduqları sistemi pozacağını düşünmüşlər. Çünki bu əxlaqı yaşayanların əksəriyyət olmasıyla birlikdə, o zamana qədər etibarlı olan ədalətdən uzaq tətbiqlərin və müxtəlif əxlaqsızlıqların çox daha diqqət çəkəcəyini anlamışlar. Bu narahatlıqları, söz mövzusu insanları iman edənlərə qarşı böyük bir düşmənlik bəsləməyə yönəltmişlər. Özlərinə edilən çağrışların vəsilə olacağı xeyrləri görə bilməyən və verilən nəsihət edərin hikmətlərini qavaraya bilməyən bu insanlar peyğəmbərlərin, heç bir qarşılıq gözləmədən, hər cür fədakarlığı gözə alaraq etdikləri çağrışlara düşməncə bir tutumla cavab vermişlər. Peyğəmbərləri və özlərini yaxşılığa çağıran digər insanları dayandıra bilmək üçün hər cür hiyləli üsula müraciət etmişlər. Onlara qarşı müxtəlif böhtan və günahlandırmalarda olmuş, bu yolla onları cəmiyyət qarşısında da təsirsiz hala gətirə biləcəklərini düşünmüşlər.

İnkar edənlərin, gözəl əxlaqı təbliğ edən möminlərə olan bu yanaşması, tarixin hər dövründə təkrarlanmışdır. Quranda, bu vəziyyətin iman edənlər üçün yaradılan xüsusi bir sınaq vəsiləsi olduğu belə bildirilməkdədir:

Əlbəttə, siz malınız və canınızla imtahan ediləcəksiniz. Sizdən əvvəl kitab verilmiş kimsələrdən və (Allaha) şərik qoşanlardan bir çox əziyyətli sözlər eşidəcəksiniz. Əgər səbr edib Allahdan qorxsanız, əlbəttə, bu, məqsədə müvafiq (dəyərli) işlərdəndir. (Al-İmran Surəsi, 186)

Möminlər, özlərinə yönəldilən böhtanların, əziyyət məqsədli söz və xəbərlərin, Allahın dünya həyatında özləri üçün yaratdığı imtahanın bir parçası olduğunu bilərlər. Saleh möminlər qarşılaşdıqları çətinliklərdən təsirlənmədən, şövq və həyacanla gözəl əxlaqı insanlara təbliğ etməyə davam edərlər. Çünki bütün etdiklərinin qarşılığını axirətdə almağı ümid edər, Allahın hər vaxt üçün saleh möminlərin köməkçisi, vəlisi və dəstəkçisi olduğunu bilmənin etibar dolu dincliyini yaşayarlar.

İnkarcılar iman edənlərə müxtəlif tələlər qurar, onları böhtan və hücumlarla maneə törədə biləcəklərini zənn edərlər. Ancaq Allah Quran ayələrində iman sahiblərini mütləq zəfər verəcəyini və bütün böhtanlardan təmizə çıxaracağını bildirmişdir. Məsələn Hz. Musaya da qövmü böhtan və pis sözlərlə əziyyət etməyə çalışmış, ancaq Allah onu inkarcıların böhtanlarından təmizə çıxarmışdır. Quranda bu vəziyyət belə bildirilər:

Ey iman gətirənlər! Musaya əziyyət verən kəslər kimi olmayın. Allah (Musanı) onların dediklərindən (böhtanlarından) təmizə çıxartdı. O, Allah yanında çox hörmətli (qədir-qiymətli) idi. (Əhzab Surəsi, 69)

Tarix boyunca peğəmbərlərə və möminlərə atılan böhtanlar isə, ümumiyyətlə həmişə bir-birinə bənzər olmuşdur. İnkarcı cəmiyyətlər, özlərini haqq dini və gözəl əxlaqı yaşamağa çağıran elçiləri cadugərlik, şairlik və dəlilik böhtanlarıyla ittiham etməyə cəhd etmişlər. Quranda peyğəmbərlərə və möminlərə bu mövzuda atıldığı bildirilən böhtanlardan bəziləri belədir:

İçərilərindən bir adama: "İnsanları (Allahın əzabı ilə) qorxut, iman gətirənləri (yaxşı əməllərinə görə) Rəbbi yanında gözəl mükafat gözlədiyi ilə müjdələ!" - deyə vəhy etməyimiz xalqa təəccüblü gəldimi ki, kafirlər: "Bu, həqiqətən, açıq-aşkar bir sehrbazdır!" dedilər. (Yunus Surəsi, 2)

(Müşriklər Peyğəmbərə) belə dedilər: "Ey özünə Kitab nazil edilən kəs! Axı sən divanəsən! (Hicr Surəsi, 6)

Onlar (müxtəlif fikirlərə düşərək) belə dedilər: "Xeyr, (bu Quran) qarmaqarışıq yuxulardır; xeyr, onu özü uydurmuşdur; xeyr, o, bir şairdir. (Əgər o, həqiqi peyğəmbərdirsə, bunu sübut etmək üçün) qoy əvvəlki peyğəmbərlərə göndərilən möcüzələr kimi bizə bir möcüzə gətirsin!" (Ənbiya Surəsi, 5)

Məgər içərimizdən vəhy yalnız onamı nazil olmuşdur?! Xeyr, o, yalançının, lovğanın biridir!" (Qəmər Surəsi, 25)

Fironun, (onun vəziri) Hamanın və Qarunun yanına. Onlar isə: "Bu sehrbazdır, yalançıdır!" - dedilər. (Möminin Surəsi, 24)

Kafir olanlar: "Bu (Quran) onun (Muhəmmədin) uydurmasından başqa bir şey deyildir. Ona bu işdə başqa bir tayfa (yəhudilər) kömək etmişdir!" - deyərək (özləri bu batil iddiaları ilə) zülmə (küfrə) və böhtana yuvarlandılar. (Furqan Surəsi, 4)

İnkarcılar, bu böhtanlarıyla iman edənlərin izah etdiklərinin təsirini azaltmaq istəyərlər. Halbuki möminlərin təbliğini əsl təsirli edən onların ixlasları, səmimiyyətləri, vicdanlı və dürüst rəftarları, doğru sözlü olmaları və insanları qəti həqiqi olana çağırmış olmalıdır. Onların çağrışlarını insanlar üzərində təsirli edəcək olan, ürəklərə təsir edəbilən isə yalnız Allahdır. Bu səbəblə, bu tərz cəhdlərin, insanlar üzərində inkar edənlərin ümid etdikləri kimi bir təsiri olmaz.

Bunun yanında digər möminlər də, inkar edənlərin bir-birləri haqqında ortaya atdıqları bu tərz böhtanlara heç bir şəkildə etibar etməzlər. "Ey iman gətirənlər! Əgər bir fasiq sizə (pis) bir xəbər gətirsə, dərhal (onun doğruluğunu) yoxlayın, yoxsa bilmədən bir qövmə pislik edər, sonra da etdiyinizə peşman olarsınız!" (Hucurat Surəsi, 6) ayəsiylə bildirdiyi üzrə, möminlər məlumatları olmayan bir mövzuda kimsə haqqında zənndə olmazlar. Bu kimi böhtanlarla tarix boyunca bütün peyğəmbərlərin və saleh möminlərin qarşılaşdığını bilərlər. Mömin qardaşları haqqında gözəl zənndə olar, xeyirli düşüncələrlə hərəkət edərlər. Böhtanların əsassızlığının isbat edilməsi üçün bir-birlərinə dəstək olarlar. Quranda möminlər üçün bildirilən, "Ey iman gətirənlər! Sizdən hər kəs dinindən dönsə, (bilsin ki) Allah (onun yerinə) elə bir tayfa gətirər ki, (Allah) onları, onlar da (Allahı) sevərlər. Onlar möminlərə qarşı mülayim, kafirlərə qarşı isə sərt olar, Allah yolunda vuruşar və heç kəsin tənəsindən qorxmazlar. Bu, Allahın lütfüdür, onu istədiyinə verər. Allah (öz lütfü ilə) genişdir, (O, hər şeyi) biləndir!" (Maidə Surəsi, 54) xüsusiyyətinə uyğun olaraq, bu böhtanlara qulaq asmazlar.

(Ya Peyğəmbərim!) Əgər onlar (sənə iman gətirməkdən, əmrlərinə itaət etməkdən) üz döndərsələr, de: "Mənə təkcə Allah yetər. Ondan başqa heç bir tanrı yoxdur. Ona təvəkkül etdim mən. O, böyük ərşin sahibidir! (O, bütün kainatın xaliqi və ixtiyar sahibidir!) (Tövbə Surəsi, 129)

İnkar edənlərin Allahın razılığını qazanma məqsədiylə səy göstərən insanlara istiqamətli cəhdləri yalnız haqsız böhtanlar atmaqla məhdud qalmamışdır. Möminlər eyni zamanda, din əxlaqının insanlar arasında yayılmasını istəməyən inkarcıların, müşriklərin və bütpərəst cəmiyyətlərin təzyiq və hədələmələriylə də qarşı-qarşıya qalmışlar. Yaşadıqları cəmiyyətlərin qabaqda olanları tərəfindən ölüm, sürgün, həbs ya da işgəncə hədələmələriylə qarşılaşmış, bəzən hərəkəti hücumlara da məruz qalmışlar. Quranda inkar edənlərin tarix boyunca dəyişməyən bu tutumu və bu məqsədlə möminlərə tələ qurduqları belə xəbər verilməkdədir:

Ya Rəsulum!) Yadına sal ki, bir zaman kafirlər səni həbs etmək və ya öldürmək, yaxud da (Məkkədən) çıxardıb qovmaq üçün (Darunnədvədə) sənə qarşı hiylə qururdular. Allah da (onların bu hiyləsinə qarşı) tədbir tökdü. Allah tədbir tökənlərin ən yaxşısıdır! (Ənfal Surəsi, 30)

Ayələrdən aydın olacağı kimi, inkarcıların hədəfi, möminləri həbs edə bilmək, öldürmək ya da sürgün etməkdədir. Ancaq açıqdan açığa müdaxilə etmək yerinə, iman edənlərin gözəl əxlaqı təbliğ etmələrini "tələ" quraraq dayandırmaq istəmişlər. Rəbbimiz Quranda qurulan bu tələlərlə əlaqədar bir çox xəbər vermişdir. Bunlardan biri, azğın qövmlərinin içində təmiz və iffətli yaşamaq istədikləri üçün yurdlarından çıxarılmaq istənən Hz. Lut və ailəsinə əlaqəlidir. Hz. Lut qövmünə Allahın bəyəndiyi əxlaqı yaşamalarını, əxlaqsızlığı və çirkin utanmazlıqları tərk etməyi nəsihət etmişdir. Hz. Lutun təbliği qarşısında qövmünün verdiyi cavab isə Quranda belə xəbər verilmişdir:

(Lut) tayfasının cavabı yalnız: "Lutun ailəsini yurdunuzdan qovub çıxardın. Çünki onlar (bizim gördüyümüz işlərdən) təmiz qalmaq istəyən insanlardır!" - deməkləri olmuşdu. (Nəml Surəsi, 56)

Lut qövmü, "təmiz qalmaq istədikləri" və Allahın razı olacağı kimi bir əxlaq göstərdikləri üçün Hz. Lutu ailəsiylə birlikdə şəhərlərindən çıxarmaq istəmişdir. Ancaq, Hz. Lutun yaşadığı şəhəri tərk etməsinin dərhal ardından Allah o şəhəri yerlə bir etmiş, möminlərə qurulan tələni bu kəslərin əleyhinə çevirmişdir.

Möminlərə yönəldilən həbs hədələmələrinə bağlı olaraq Quranda verilən nümunələrdən biri isə Fironun rəftarıdır. Firon Hz. Musanı, özünə tabe olmadığı təqdirdə həbs etməklə hədələmişdir. Fironun bu hədələməsi Quranda belə xəbər verilmişdir:

(Firon: ) "Əgər məndən başqa tanrı qəbul etsən, səni mütləq dustaq edəcəyəm!" - dedi. (Şuəra Surəsi, 29)

İnkar edənlərin dərhal hər dövrdə müraciət etdikləri bir başqa üsul isə iman etmiş kəsləri yollarından çevirmək üçün içlərindən bir qismini öldürməyə təşəbbüs göstərmək olmuşdur. Xüsusilə Rəsulları öldürərək, gözəl əxlaqın yayılmasını maneə törədə biləcəklərini, digər iman edənləri də bu şəkildə qorxaqlığa sövq edə biləcəklərini sanmışlar. Qövmünün, Hz Şuaybı daşa tutub öldürməklə hədələməsi də eyni zalim dünyagörüşünün bir nəticəsidir:

Onlar dedilər: "Ey Şüeyb! Dediklərinin çoxunu başa düşmür və səni aramızda zəif (gücsüz) görürük. Əgər əşirətin (dinimizə tapınan qəbilən) olmasaydı, səni daşqalaq edərdik. Yoxsa sən bizim üçün əziz (hörmətli) bir adam deyilsən!" (Hud Surəsi, 91)

Firon və yaxın ətrafı da Hz. Musanı öldürmək üçün planlar qurmuşlar. Ancaq Hz. Musa, Allahın köməyiylə onların bu tələlərindən xəbərdar olmuşdur. Quranda inkacıların bu tələləri və Allahın Hz. Musaya olan bu köməyi belə bildirilməkdədir:

(Yəhudinin bu sözündən sonra dünən öldürülən qibtinin qatilinin Musa olduğu bütün Misir xalqına bəlli oldu. Bu xəbər Firona çatdıqda o, Musadan qisas almaq istədi). Şəhərin kənarından (Fironun şəhərin ucqarında yerləşən sarayından) bir nəfər çaparaq gəlib dedi: "Ya Musa! Əyan-əşraf səni öldürmək barəsində məsləhət-məşvərət edirlər. Elə bu saat (şəhərdən) çıx get. Mən, həqiqətən, sənin xeyirxahlarındanam!" (Qəsəs Surəsi, 20)

Hz. İbrahimin qövmü isə, özlərini bütlərə ibadət etməkdən imtina etdirib Allaha iman etməyə çağıran peyğəmbərlərini alova ataraq öldürməyə cürət etmişlər. Ancaq Allah, elçisini bu çətin vəziyyətdən möcüzəvi bir şəkildə qurtarmışdır. Quranda bu hadisə belə xəbər verilməkdədir:

Tayfasının (İbrahimin sözlərinə) cavabı: "Onu öldürün, yaxud da yandırın!" - deməkdən başqa bir şey olmadı. Amma Allah onu oddan xilas etdi. Həqiqətən, bunda iman gətirən bir tayfa üçün ibrətlər vardır! (Ənkəbut Surəsi, 24)

İnkar edənlər, peyğəmbərlərə olduğu kimi saleh möminlərə də düşməncə davranarlar. Ancaq onların hücumları nə qədər çətin olursa olsun, həm peyğəmbərlər həm də yanındakı möminlər səbir və dözümlə insanları din əxlaqına çağırmağa davam etmişlər. Yaşadıqları bütün çətinliklərə baxmayaraq, böyük bir cəsarət və fədakarlıq nümunəsi sərgiləmişlər. Bütün hadisələrin ancaq Allahın idarəsiylə reallaşacağını bilmənin təslimiyyətini və təvəkkülünü ən gözəl şəkildə yaşamışlar. İman edənlərin bu təslimiyyətli rəftarları ayələrdə bu şəkildə ifadə edilmişdir:

Məgər onların yeriyən ayaqları, ya tutan əlləri, ya görən gözləri, yaxud eşidən qulaqları var?! De: "Haydı, çağırın şəriklərinizi, mənim barəmdə istədiyiniz hiyləni qurun və mənə heç möhlət də verməyin!

Şübhəsiz ki, mənim hamim Kitabı (Quranı) nazil edən Allahdır. O, əməlisalehlərə himayədarlıq edər! (Araf Surəsi, 195-196)

O kəslər ki, xalq onlara: "Camaat (Əbu Süfyan və tərəfdarları) sizə qarşı (qüvvə) toplamışdır, onlardan qorxun!" - dedikdə, (bu söz) onların imanını daha da artırdı və onlar: "Allah bizə bəs edər. O nə gözəl vəkildir!" - deyə cavab verdilər. (Al-İmran Surəsi, 173)

Allah bizə yollarımızı (iman, nicat, səadət yollarını) göstərdiyi halda, biz nə üçün Ona təvəkkül etməməliyik? (Sizi Allahın haqq yoluna dəvət etdiyimizə görə) bizə verdiyiniz bütün əziyyətlərə, əlbəttə, dözəcəyik. Təvəkkül edənlər də yalnız Allaha təvəkkül etsinlər! (İbrahim Surəsi, 12)

De: "Allahın bizim üçün (lövhi-məhfuzda) yazdığından başqa bizə heç bir şey üz verməz. O bizim ixtiyar sahibimizdir. Buna görə də möminlər yalnız Allaha təvəkkül etsinlər!" (Tövbə Surəsi, 51)

Bu hücum və tələlər hər vaxt möminlərin lehinə nəticələr vermiş, ürəklərində xəstəlik olan, Müsəlmanlara dəstək olmaqdan və Allah yolunda fədakarlıqda olmaqdan qaçan insanların ortaya çıxmasına da vəsilə olmuşdur. Quranda, belə çətinliklərlə qarşılaşdıqlarında təbliğ şövqünü və həyacanını itirən, hətta geridə qaldığı üçün sevinən insanların rəftarlarından belə bəhs edilməkdədir.

Aranızda elələri də (münafiqlər) vardır ki, (siz cihada çıxdıqda) ağır tərpənər və əgər sizə bir müsibət üz versə: "Allah mənə lütf etdi ki, onlarla birlikdə (döyüşdə) olmadım", - deyər. (Nisa Surəsi, 72)

Halbuki din əxlaqını izah etmə mövzusunda ağır davranmaq, geridə qalmaq, fədakarlıqdan qaçmaq və məsuliyyəti başqalarının üzərinə buraxmaq sevinc eşidiləcək davranışlar deyil. Ağılı və vicdanı ilə doğru olanı qavraya bildiyi halda, vicdanını örtərək haqqdan üz çevirən bir insan özünü qazanclı sanmamalıdır. Allahın razı olacağı əxlaqı yaşamaqda ağır davranmaq, geridə qalanlardan olmaq adama axirətdə böyük bir məsuliyyət yükləyə bilər. Dünya həyatında, rahatını qoruya bilmək, mənfəətlərinə zərər gəlməsini maneə törədə bilmək üçün passiv davranan bir insan, axirətdə dünyada qarşılaşacağı çətinliklərlə müqayisə edilməyəcək qədər böyük ağrılı və çətinliklərlə qarşılaşa bilər. Dünyada isə Allahın razı olmayacağını bildiyi səmimiyyətsiz bir əxlaq göstərmiş olmanın verdiyi vicdan əzabı, həyatının hər anında ona bir iç çətinliyi olacaq. Bunun yanında, Allah diləsə belə bir adama axirətdən əvvəl, dünya həyatında da əzab verə bilər. Quranda bu vəziyyət, "Elə isə (dəhşətdən) sarsılıb karıxacaqları günə qovuşana qədər sən onları tərk et! O gün hiylələri onlara heç bir fayda verməyəcəkdir (Allahın əzabını onlardan dəf edə bilməyəcək) və onlara heç bir kömək olunmayacaqdır. Şübhəsiz ki, zalımları (kafirləri) hələ bundan başqa da (dünyada və qəbir evində) əzab gözləyir. Lakin onların əksəriyyəti (bunu) bilməz!" (Tur Surəsi, 45-47) ayəsiylə bildirilmişdir.

İnkar edənlərin gözəl əxlaqın təbliğini maneə törətmə məqəsdiylə tətbiq etdikləri təzyiq qarşısında möminlər Allaha təvəkkül etməlidirlər. Əllərindən gələn bütün səyi göstərərək Quran əxlaqını yaşamağa davam etməlidirlər. Allah Quranda bu kəsləri bu şəkildə müjdələməkdədir:

Əgər Allah sizə yardım edərsə, heç kəs sizə qalib gələ bilməz. Yox, əgər sizi zəlil edərsə, Ondan sonra kim sizə kömək edə bilər? Buna görə də möminlər Allaha təvəkkül etsinlər! (Al-İmran Surəsi, 160)

Ya Peyğəmbər! Sənə və sənin ardınca gedən möminlərə təkcə Allah bəs edər. (Ənfal Surəsi, 64)

(Ya Peyğəmbərim!) Əgər onlar (sənə iman gətirməkdən, əmrlərinə itaət etməkdən) üz döndərsələr, de: "Mənə təkcə Allah yetər. Ondan başqa heç bir tanrı yoxdur. Ona təvəkkül etdim mən. O, böyük ərşin sahibidir! (O, bütün kainatın xaliqi və ixtiyar sahibidir!) (Tövbə Surəsi, 129)

Saleh möminlər, Quranda bildirildiyi kimi xeyrlərdə yarışıb önə keçənlərdən ola bilmək, Allahın razılığını ən çoxuyla qazana bilmək üçün, çətinliklər qarşısında şövqlə təbliğə davam edərlər. Quran əxlaqının tələb etdiyi fədakarlığın yalnız müəyyən mövzularla məhdud olmadığını, insanın həyatının hər anında, heç bir çətinlikdən qorxmadan bu əxlaqda dözümlülük göstərərək yaşana biləcəyini bilərlər. Quranda möminlərin bu əxlaqından təriflə danışılmış və buna qarşılıq Allahın onlara həm dünya həyatının həm də axirət savabının gözəlliyini verdiyi bildirmişdir:

Neçə-neçə peyğəmbər bir yığın allahpərəstlə (Allah adamı ilə) birlikdə (düşmənə qarşı) vuruşmuşlar. Lakin onlar Allah yolunda çəkdikləri müsibətlərə görə nə zəiflik, nə acizlik göstərmiş, nə də (kafirlərə) boyun əymişlər. Allah səbr edənləri sevər!

Onların: "Ya Rəbbimiz, günahlarımıza və işlərimizdə həddi aşdığımıza görə bizi bağışla! Qədəmlərimizi möhkəmləndir (düşmən ilə vuruşda dizimizə qüvvət ver) və kafirlərə qələbə çalmaqda bizə kömək et!" – deməkdən başqa sözləri olmamışdır.

Nəhayət, Allah onlara həm dünya nemətlərini, həm də ən gözəl axirət nemətini (Cənnəti) verdi. Allah yaxşı iş görənləri sevər! (Al-İmran Surəsi, 146-148)

Çətinlik Mühitlərində Göstərilən Fədakarlıq ilə Rahatlıq İçindəykən Edilənlərin Dəyəri Allah Qatında Bir Olmaya bilər.

Kitabın əvvəlki hissələrində çətinliklərin münafiq xarakterli insanlarla, səmimi möminləri ayırd edən əhəmiyyətli bir imtahan vəsiləsi olduğundan bəhs etdik. Quranın bir çox ayəsində, gözəl mühitdəykən möminlərlə birlikdə hərəkət edən, mömin əxlaqına bənzər bir əxlaq göstərən, çətinliklə qarşılaşdıqlarında isə fərqli bir rəftar sərgiləyən insanlar haqqında məlumat verilməkdədir. Bir çox adam rifah mühitində bəzi çətinliklərə güc çatdıra bilər; ancaq çətinlik anında bu əxlaqı göstərməyəbilərlər. Hər nə olursa olsun təvəkkül edə bilmək, Allaha bağlılıqda qərarlı davrana bilmək, qarşılaşdığı çətinlikləri aşa bilmək üçün səy göstərə bilmək yalnız güclü bir imana sahib olanların göstərə biləcəkləri rəftarlardır.

Kimi insanlar bu həqiqəti görməməzlikdən gələr, rifah içindəykən etdikləri bəzi yaxşılıqları kafi görərlər. Çətinliklə qarşılaşdıqlarında isə, zamanında etmiş olduqları yaxşılıqları qarşıya qoyaraq fədakarlıqda olmaqdan qaçarlar. Ayrıca bunları dəlil göstərərək Quranda bildirilən fədakar ruhu yaşadıqlarını iddia edərlər. Bu əxlaqa sahib insanlar, özləri çətinlik içərisindəykən başqalarının problemləriylə maraqlanmanın vicdanı məsuliyyətləri olmadığını müdafiə edər və "başqaları etsin" məntiqiylə məsuliyyət götürməkdən qaçarlar.

Halbuki bu dünyagörüşü Quran əxlaqıyla heç bir şəkildə uyğun gəlməməkdədir. Allah insanları, həyatlarının hər anında gözəl əxlaqı yaşamaqla öhdəçilikli etmişdir. Bu səbəblə hər insan, səbirdə, təvəkküldə, səmimiyyətdə, dürüstlükdə, vəfa və sədaqətdə olduğu qədər fədakarlıqda da bir ömür müddətincə dayanıqlıq göstərməklə məsuldur. Allah insanın bu məsuliyyətini "(Bəzi adamların fəxr etdiyi) mal-dövlət, oğul-uşaq (oğullar) bu dünyanın bər-bəzəyidir. Əbədi qalan yaxşı əməllər isə Rəbbinin yanında həm savab, həm də (Allahın mərhəmətinə) ümid etibarilə daha xeyirlidir!" (Kəhf Surəsi, 46) ayəsiylə xəbər vermişdir. Quran ayələrində təsvir edilən fədakarlıq, öz mənfəətləriylə zidd düşən, hətta özünü riskə soxan, əmək verməsini, səbir göstərməsini tələb edən hadisələrdə də insanın sevə sevə fədakarlıqda olmasıdır.

Quran ayələrində, iman edənlərin çətinlik içərisində olduqları dövrlərdə etdikləri fədakarlıqlarla, rifah və təhlükəsizlik içərisindəykən göstərdikləri səyin bir olmayacağına diqqət çəkilməkdədir. Ehtiyac və çətinlik içərisindəykən, malından infak edən, səy göstərən bir kimsə Allah qatında dərəcə baxımından daha üstün tutulmuşdur. Quranda bu vəziyyət belə bildirilməkdədir:

(Ey insanlar!) Sizə nə olub ki, (mal-dövlətinizi) Allah yolunda xərcləmirsiniz? Halbuki göylərin və yerin mirası (bütün sərvəti, eləcə də siz öləndən sonra qoyub gedəcəyiniz malın hamısı) ancaq Allahındır. Sizlərdən (mal-dövlətini) fəthdən (Məkkənin fəthindən) əvvəl (Allah yolunda) sərf edənlər və (müşriklərə qarşı) vuruşanlar (başqaları ilə) eyni deyillər. Onlar (mallarını Allah yolunda) fəthdən sonra sərf edib döyüşənlərdən dərəcə etibarilə daha üstündürlər. Bununla belə, Allah onların hamısına (həm birincilərə, həm də ikincilərə) ən gözəl mükafat (Cənnət) vəd buyurmuşdur. Allah sizin nə etdiklərinizdən xəbərdardır! (Hədid Surəsi, 10)

Bir başqa ayədə isə Allah, "Əgər o (dəvət olunduqları yürüş), asan əldə edilən mənfəət (dünya malı, yaxud qənimət) və orta (mənzilli) bir səfər olsaydı, onlar mütləq sənin ardınca gedərdilər. Lakin yorucu (məşəqqətli) məsafə (Təbuk səfəri) onlara uzaq gəldi. Bununla belə, onlar: "Əgər gücümüz çatsaydı, biz də sizinlə bərabər səfərə çıxardıq", - deyə Allaha and içəcəklər. Onlar (yalandan Allaha and içməklə) özlərini həlak edirlər. Allah isə onların yalançı olduqlarını bilir." (Tövbə Surəsi, 42) sözləriylə ürəklərində imani bir zəiflik olan bu kəslərin çətinlik anlarında fədakarlıqdan qaçmalarının həqiqi səbəbini bildirmişdir. Asanlıq, rahatlıq və rifah içərisində olduqlarında, saleh möminlərlə birlikdə hərəkət edən bu insanlar, çətinliklərlə qarşılaşdıqlarında yorqunluğa qapılmaqdadırlar.

Saleh möminlər isə, özləri çətinlik içərisində olsalar belə, Allah qorxuları və səmimi imanları səbəbiylə fədakarlıq mövzusunda böyük bir əzm, dayanıqlıq və cəsarət göstərə bilərlər. Möminin Allahın razılığını qazanma mövzusundakı şövq və əzmi, içərisində olduğu çətinliklərə olan dünyagörüşünü də təməldən dəyişdirər. Çətinlik olaraq görülən hər cür hadisə, iman gözüylə baxıldığında mömin üçün asan bir hal alar. Allahın səmimi möminlərə, Quran əxlaqını yaşamaqda dayanıqlıq göstərənlərə, Allahın razılığını hər cür dünya mənfəətindən daha əhəmiyyətli görənlərə mütləq kömək edəcəyini bilmənin təvəkkülünü yaşayarlar.

Bu həqiqətin şüurunda olan möminlərin çətinlik anlarında fədakarlıq göstərməli, məsuliyyətli olmaları lazımdır. Allah kimlərin bu məsuliyyətdən azad olduğunu isə Quranın"Allaha və Onun Peyğəmbərinə sadiq qalmaq (heç bir pisliyə meyl etməmək) şərtilə, acizlərə (qocalara və anadan gəlmə zəiflərə), xəstələrə və (cihad yolunda) sərf etməyə bir şey tapa bilməyənlərə (cihadda öz xərcini təmin etməyə qadir olmayanlara döyüşə getməməkdə) heç bir günah yoxdur. Yaxşı işlər görənləri də (üzrlü səbəbə görə evdə qaldıqda) məzəmmət etməyə heç bir əsas (lüzum) yoxdur. Allah bağışlayandır, rəhm edəndir!" (Tövbə Surəsi, 91)ayəsiylə bildirmişdir. Allahdan qorxan vicdan sahibi bir insanın, bu həqiqətləri bilərək məsuliyyətdən qaçması, öz mənfəətlərinin arxasına düşməsi heç bir bəhanə ilə açıqlana bilməz. Çünki Allah bunu edən kəslərin üzr və bəhanələrinin etibarsızlığını Quranda Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) dövründən bir örnəklə belə xəbər verilməkdədir:

Ancaq varlı olduqları halda (döyüşə getməmək üçün) səndən izin istəyənlər məzəmmətə layiqdirlər. Onlar (cihada getməyib) arxada qalanlarla (qadınlar və uşaqlarla) bir yerdə qalmağa razı oldular. Allah onların ürəklərini (qazandıqları günaha görə) möhürləmişdir. Buna görə də onlar (başlarına gələcək müsibəti) bilməzlər! (Tövbə Surəsi, 93)

(Döyüşdən geri dönüb) yanlarına qayıtdığınız zaman onlar sizdən üzr istəyərlər. (Onlara) belə de: "(Əbəs yerə) üzr istəməyin, onsuzda sizə inanmayacağıq. Allah əhvalınızdan bizi xəbərdar etmişdir. (Bundan belə) əməlinizi Allah da görəcək, Onun Peyğəmbəri də". Sonra qeybi və aşkarı bilənin (Allahın) hüzuruna qaytarılacaqsınız, O da sizə nə etdiklərinizi xəbər verəcəkdir! (Tövbə Surəsi, 94)

Bu kəslər, ətraflarındakı insanları göstərdikləri rəftarın qəbuliyyəti mövzusunda razı salmağa çalışaraq vicdanlarını rahatlaşdırmaq istəyərlər. Bəzən ailəvi, bəzən də ticari məsuliyyətlərini qarşıya qoyaraq, fədakarlıqda olmalarının zəruri bir vəziyyət olduğu təəssüratını vermək istəyərlər. Halbuki bütün bunların etibarsızlığını özləri də bilməkdədirlər. Dünya həyatındakı hər şeyin gəlib keçici olduğunun, əzəldən əbədə qədər baqi olanın yalnız Allah olduğunun və hər şeyin sonunda Rəbbimizə çevriləcəyinin şüurundadırlar. "Sizdən əvvəl kimlər gəlib-gedibsə, onları da bilirik, sizdən sonra kimlər gələcəksə, onları da! (Və ya sizdən əvvəl də, sonra da iman gətirənləri bilirik!)" (Hicr Surəsi, 24) ayəsiylə bildirildiyi kimi, Rəbbimiz bu kəslərin həqiqi niyyətlərini bilməkdədir. Ancaq buna baxmayaraq, Allahın razılığını qazanmaq yerinə nəfslərini məmnun etməyi seçərlər. Bu kəslər öz mənfəətlərini qorumalarının lehlərində olduğunu düşünərkən çox böyük bir yanılmaya düşərlər. Çünki insanın əsl lehinə olacaq olan, Allahın razılığından yana hərəkət etməsidir. Onu qoruyub gözləyəcək, ona nemət verəcək, təhlükəsizliyini, rahatlığını, dincliyini təmin edəcək olan yalnız aləmlərin Rəbbi olan Allahdır.

Göstərilən eqoist bir əxlaqın, iman edən bir insanı axirətdə olduğu kimi dünya həyatında da hörmətdən salacağı unudulmamalıdır. Allah Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)a, mallarıyla və canlarıyla fədakarlıqda olmaqdan qaçan insanlara belə söyləməsini vəhy etmişdir:

Əgər (Təbuk döyüşündən sonra) Allah səni (Mədinədə qalıb cihada çıxmayan münafiqlərdən) bir dəstənin yanına qaytarsa və onlar səndən (döyüşə çıxmaq üçün) izin istəsələr, de: "Mənimlə əsla (cihada) çıxmayacaq, mənimlə birlikdə heç vaxt heç bir düşmənə qarşı döyüşməyəcəksiniz. Çünki əvvəlcə (evdə) oturmağa razı oldunuz. İndi də arxada qalanlarla (qadınlar və uşaqlarla) birlikdə (evdə) oturun!" (Tövbə Surəsi, 83)

Ayrıca çətinliklə qarşılaşınca geri çəkilmənin, yorqunluğa qapılmanın, öz mənfəətlərini Allahın razılığına seçmənin, Müsəlmanam deyən bir adamı axirətdə necə böyük bir peşimanlığa apara biləcəyi də unudulmamalıdır. İman sahibi bir insanın bütün bu həqiqətləri düşünərək və Quran əxlaqını gücünün çatdığı ən mükəmməl şəkildə yaşaması sonsuza qədər gedəcək belə bir peşmanlıq eşitməsini önləyəcək.